Линеарно зголемување на пензиите: помош или казна за оние што плаќале?

Премиерот деновиве ја брани „линеарката“ со една бројка што звучи убедливо: 150.000 пензионери, од вкупно околу 330.000, пред линеарните покачувања земале пензии од 10 до 12 илјади денари. Според неговото образложение, со оваа политика „нема пензија под 15.000 денари“, а најниските сега се движат „од 17 до 19 илјади“, и Владата ќе продолжи во истиот правец. На прв поглед, тоа е приказна за социјална правда. На втор, тоа е прашање за тоа кој ја плаќа правдата – и дали начинот е фер кон оние што со децении го полнеле фондот со повисоки уплати.

Пензијата, по дефиниција, е осигурување врз основа на придонеси. Кога државата ја „израмнува“ преку униформни, линеарни износи за сите, таа директно ја слабее врската меѓу уплатеното и добиеното. Ниските пензии добиваат релативно најмногу – и тоа е легитимна потреба – но во исто време, пензионерите кои имале повисоки плати, поголеми придонеси и подолг стаж добиваат ист номинален износ и гледаат како им се топи разликата што ја „платиле“ низ живот. Во практична смисла, пораката што се испраќа е непријатна: не е важно колку си уплатувал, важно е да влезеш во системот и да чекаш политичка одлука.

Ова е клучниот момент каде што „помош за сиромашните“ се судира со принципот на правичност. Ако целта е да не постојат пензии од 10–12 илјади денари, најлогично е интервенцијата да биде таргетирана токму таму – на долниот крај од скалата. Затоа што сиромаштијата не се мери со просек, туку со минимумот што го нема. Универзалното покачување, пак, има две последици: ја зголемува сметката за државата и ја зголемува тензијата меѓу групите пензионери – ниски пензии кои имаат реална потреба и „средни“/„повисоки“ пензии кои имаат реално чувство дека системот ги казнува за дисциплинирана уплата.

Вториот проблем е фискалниот. Македонија одамна не исплаќа пензии само од придонеси. ПИОМ секоја година бара значајни трансфери од Буџетот, а за 2026 веќе се зборува за историски високи суми што државата ги префрла за да се затвори дупката во фондот. Кога ваквиот систем дополнително се оптоварува со политички „линеарки“ надвор од редовното усогласување, тоа речиси секогаш значи едно: повеќе буџетски пари, повеќе задолжување или повеќе кратење на други ставки. Во земја каде што капиталните проекти често се мерат повеќе по ПР-ефект отколку по поврат, ризикот е очигледен – пензиите да станат алиби за нови долгови, додека реалната економска продуктивност останува иста.

Тука доаѓа и третата дилема: ако државата сака да помогне на најсиромашните слоеви, зошто го прави тоа преку пензискиот систем, наместо преку социјалната политика? Постои цел арсенал на инструменти што се наменети токму за таргетирање на сиромаштијата: гарантирана минимална помош (како доплата до утврден праг за домаќинството), енергетски додатоци во грејна сезона и механизми за поддршка на стари лица без доволни приходи, вклучително и законската „социјална пензија“ за оние над 65 години кои не можат да остварат редовна пензија. Овие мерки имаат една суштинска предност: не ја рушат логиката на придонесниот систем, туку го надополнуваат таму каде што најмногу боли.

Прашањето, тогаш, не е дали треба помош за најниските пензии – туку како. Линеарното зголемување е политички најлесно за комуникација, но економски е најскапо и најконфликтно. Многу поодржлив модел би бил комбинација: редовно усогласување според формулата, плус таргетиран „социјален пензиски додаток“ за пензионери со најниски примања, врзан за јасни критериуми (праг на приход, имотна состојба, домаќинство), со што парите одат таму каде што има реална потреба, а придонесниот принцип не се претвора во политичка алатка.

Зашто на крајот, секоја „линеарка“ има скриен трошок: ја намалува довербата дека системот наградува труд и уплата. А без доверба, пензискиот фонд не го полнат ни бројките, ни говорите – го полнат луѓето што веруваат дека правилата важат еднакво за сите, но не и исто за сите.