Skip to content
На 13 и 14 јануари (нов стил), Вевчани престанува да биде само село и станува отворена сцена. Карневалот се случува во мигот кога „старата“ година (по јулијанскиот календар) си заминува, а новата влегува со бучава, маски, ора и јавна сатира која не штеди никого. Во локалната самопретстава често се опишува како „театар без ѕидови“, простор во кој е дозволено да се каже она што во остатокот од годината се шепоти.
Почетоците, меѓу предание и запис, се читаат во два слоја. Првиот е ритуалниот: Вевчанскиот карневал се врзува со празникот Василица (Св. Василиј Велики) и со традицијата на маскирање како обред на премин – да се испрати старото и да се повика новото време. Во повеќе јавни описи и промотивни материјали се тврди или се пренесува дека традицијата е „над 1.400 години“ и дека има претхристијански корени – како наследство од зимски пагански обреди што подоцна се „преведувале“ во христијански календар. Вториот слој е историскиот: истражувачките/туристичко-студиските прегледи ја бележат „организираната“ форма на карневалот од почетокот на 20 век, со наведувања дека како организирана појава се документира од 1902 година, додека значењето останува исто – испраќање на старата и пречек на новата година.
Симболиката не е декоративна, туку функционална: карневалот е механизам за „чистење“ на заедницата и за поставување надеж за претстојната година. Во енциклопедиските описи јасно стои дека целта е да се обезбеди „среќа и плод“ во новата година – односно благосостојба што не е само лична, туку и земјоделска, семејна, колективна. Токму затоа во василичарската логика постои цела низа ситни, но значајни гестови: вода, билки, црвен конец, пара во обредна храна, благослов и заштита на прагот. Тоа е „јазик“ на симболи што го носи истото прашање од векови: дали ќе има среќа, напредок, здравје и мир во домот.
Маските се срцето на приказната – затоа што таму се спојуваат старото и сегашното. Како „заштитен знак“ најчесто се спомнуваат трите традиционални лика: Невестата, Зетот и Глупавиот Август (Думб/Глупави Август), а покрај нив и попот, ѓаволот, свирачите и други митолошки или карикатурални фигури. Невестата традиционално ја игра маж и во локалното толкување таа е симбол на плодноста – директна врска со идејата дека новата година треба да „роди“. Во исто време, карневалот има и „актуелни“ маски: преку нив се исмејуваат настани, јавни личности, стравови и лицемерства од изминатата година – со правило дека никој не е поштеден од критика.
Организацијата е локално прецизна и маалски горда. Василичарите најчесто се групираат по маала – Горна и Долна – и секоја група има свој „конак“, свој ритам и свој наратив. Традицијата на тајност е дел од драматургијата: маските се подготвуваат „во голема тајност“, а идентитетот на тие „под маска“ останува сокриен до крајот. Таа тајност не е каприц, туку услов карневалот да функционира како превртен свет: кога ликот е поважен од името, зборот станува послободен.
Ритуалната траекторија ја објаснува симболиката подобро од која било теорија. На 13 јануари поворките тргнуваат низ селото, минуваат улици, застануваат на раскрсници, играат и посетуваат домови. Потоа, по полноќ – околу 2–3 часот – се оди „на вода“ на Вевчанските извори: свештеник чита молитва, водата се осветува, се носи дома и со неа се попрскуваат простории. Се подготвува обредна храна (каша/кашаник или сродна варијанта) со сребрена пара, а оној што ќе ја најде парата се смета за најсреќен. На крај, „киската“ направена од босилек, „василичарка“ (бодликаво растение) и дрен, врзана со црвен волнен конец, се става над влезната врата и останува цела година како заштита од „лошотии“ – демони, несреќи и непогоди. Во тој пакет е концентрирана целата симболика: вода за чистење, билки за сила, црвен конец за живот, праг како граница меѓу хаос и ред.
Карневалот завршува спектакуларно и симболично: во дел од описите се нагласува дека финалето е палење на маските во голем оган во центарот на селото – гест на „затворање“ на превртениот свет и негово враќање во секојдневие. Но и по „театарот“ останува практична трага: традицијата бележи дека собраните дарови, особено парите, се бројат и се наменуваат за општи добротворни цели – чешма, водовод, црква, училиште. Така, сатирата и ритуалот се претвораат во инфраструктура: смеата како јавен ресурс.
Тука се отвора клучниот слој на симболика: карневалот како општествен вентил. Во промотивните и описните наративи, Вевчани го слави правото на исмевање како форма на јавна хигиена – „ништо контроверзно не е надвор од лимит“ и токму затоа карневалот живее како простор на слобода на изразување, каде што сатиричниот удар е дозволен затоа што е обреден. Симболично, тоа е превртување на хиерархиите: еднаш годишно моќта станува маска, а „обичниот“ човек станува автор на јавниот коментар.
Не е случајно што многу описи го ставаат карневалот во контекст на „непокрстените денови“ – периодот меѓу Божиќ и Водици (по јулијански календар) кога, според народни верувања, „лошите сили“ се поблиску до луѓето. Во еден регионален туристички водич ова се формулира директно: карневалската маскарада се врзува со обид да се „истераат злите духови“ што, според верувањето, се присутни во тие денови. Така, и најмодерната политичка маска, во основа, се чита како продолжение на истата функција: да се именува „лошото“ и да се исмејува додека не ја изгуби моќта.
Вевчанскиот карневал одамна не е само локален календарски настан. Во меѓународни контексти се наведува неговото приклучување кон карневалски мрежи уште во 1993 година, а во локалните енциклопедиски белешки стои и дека Вевчани било седиште на европското карневалско здружување во 1996 година. Паралелно, во современи европски проекти за наследство се третира како „жива“ нематеријална традиција со нагласок на меѓугенерациско пренесување, изработка на маски, локална сопственост и одржлив културен туризам – особено важен затоа што се случува во „мртва“ туристичка сезона, во јануари.
Има уште една симболика што ретко се кажува директно, но постојано се чувствува: карневалот како магнет за враќање. Во Вевчани кружи девизата „Каде и да си за Василица дома да си“, а текстови објавени токму на 13 јануари ја нагласуваат таа идеја како вековен повик да се вратиш во селото барем за тие два дена. Тоа е симболика на припадност што не се мери со адреса, туку со датум: кога годината се „превртува“, се превртува и картата на домот.