Зошто се коцка на Василица

Василица, во народниот календар, не е само „Стара Нова година“. Таа е праг меѓу две години, момент кога се верува дека се „мести“ среќата. Затоа и празникот има обичајна економија: лепче со паричка, суровање за здравје, оган за чистење од лошо. Во истиот пакет, во многу куќи влегува и коцката – најчесто карти или коцки – како домашен ритуал што се оправдува со едноставна формула: „за среќа“.

Во традиционалната логика, коцкањето на Василица не се доживува како обичен порок, туку како симболичка игра со судбината. На прагот на годината, кога „старото“ се испраќа, а „новото“ се повикува, играта станува начин да се „повика“ среќата, да се тестира шансата, да се провери дали годината ќе биде благородна или скржава. Затоа и се зборува за „среќа“, а не за профит: целта е да се „фати“ добрата страна на времето, а не да се заработи.

Вториот слој е социјален. Василица е семеен празник со гости, гласна куќа и долгa вечер. Коцката, како игра, ја држи групата на маса: создава шеги, ривалства без ризик, приказни што ќе се раскажуваат следната година. Во тоа има и старо балканско правило: кога времето е студено и ноќта долга, најлесно се прави заедница преку игра. Коцкањето, во тој контекст, е продолжение на празничната дружба, нејзин „мотор“.

Постојат и верувања што ја рационализираат практиката. Во некои краеви се смета дека на Василица „се простува“ ако се игра „малку“, дека не е грев ако е „за мерак“, или дека играта носи пари „да се вртат“ дома. Има и обратни ставови, каде што постарите предупредуваат дека не треба да се „навикнува“ среќата на коцка и дека парите што ќе дојдат така ќе „излезат“ така. Но и тие предупредувања, парадоксално, признаваат дека ноќта има посебна тежина: не е исто да се игра било кога и да се игра „на Василица“.

Коцката има и психолошка функција. На почетокот на годината сите прават невидливи пресметки: што ќе биде со работата, здравјето, домот. Играта ја претвора таа неизвесност во нешто управливо. Наместо големи прашања, добиваш мали правила: фрлаш, добиваш, губиш, се смееш, почнуваш одново. Во тој мал круг, човек си создава чувство дека шансата може да се „припитоми“ барем за една вечер.

Денес, кога коцкањето одамна не е само „на маса дома“ туку индустрија што се продава како забава, обичајот добива двојна сенка. Од една страна, останува како традиционална игра „за среќа“. Од друга, лесно се претвора во навика што ја јаде платата, односите и мирот во куќата. Токму затоа, во многу семејства се држи непишано правило: ако се коцка, да биде симболично, со мали суми или без пари, повеќе како игра отколку како кладилница.

На крајот, одговорот зошто се коцка на Василица е ист како одговорот зошто се става паричка во баница: затоа што празникот е договор со надежта. Луѓето сакаат да ѝ дадат форма на среќата, да ја повикаат во домот, да ја задржат покрај трпезата. Коцката е само една од формите – најризичната и најгласната – со која се игра идејата дека годината може да почне „со среќна рака“.