Skip to content
Научната слика за тоа како се шири Вселената повторно влегува во зона на сомнеж, откако нов предлог-модел сугерира дека „празниот“ простор можеби не е идеално мазен, туку се однесува како вискозен, „леплив“ медиум. Ако ова се покаже точно, тогаш дел од проблемите што ги отворија најновите космолошки мерења – особено оние поврзани со темната енергија – би можеле да се објаснат без целосно напуштање на стандардниот модел, туку со негова суштинска надградба.
Во последните две децении, доминантната рамка во космологијата е т.н. Lambda-CDM: модел во кој најголемиот дел од енергетскиот буџет на космосот е поделено меѓу „темна материја“ и „темна енергија“, а темната енергија се третира како космолошка константа – стабилна, непроменлива позадина што го турка забрзаното ширење. Токму тоа „непроменливо“ е точката што почна да се ниша со новите прецизни мапирања на големата структура.
DESI – Dark Energy Spectroscopic Instrument – со години гради најголема 3Д мапа на Вселената, следејќи милиони галаксии и квазари низ 11 милијарди години космичко време. Во анализите објавени во 2025 година, тимови поврзани со DESI прикажаа дека кога нивните податоци се комбинираат со други независни „сонди“ (супернови, космичка микробранова позадина, слабо гравитациско леќиње), се појавуваат индиции дека темната енергија можеби не е строго константна, туку може да еволуира со времето. Истражувачите внимателно нагласија дека самите DESI мерења не се доволни за „пресуда“, но комбинациите отвораат прашање што одамна се избегнуваше: дали универзумот се забрзува по исто правило во сите епохи, или правилото се менува.
Токму во тој простор влегува новиот труд на Мухамад Гулам Хуваџа Кан, поставен како препринт на arXiv (што значи дека сè уште не е поминат низ рецензентска проверка). Неговата идеја е провокативна: темната енергија не мора да биде „константа“ ниту пак мора да значи ново фундаментално поле; наместо тоа, самиот простор може да има т.н. „bulk viscosity“ – отпор на ширење што се појавува како ефект на внатрешна „еластичност“ на вакуумот. Авторот го опишува ова преку концепт на „просторни фонони“ – колективни надолжни вибрации, аналогни на фононите во физиката на цврста состојба, но префрлени во ткаенината на просторот.
Практично, во овој модел ширењето на просторот не е „без триење“. Кога космосот се растегнува, се јавува дополнителен, минлив притисок што делува како кочница и ја менува ефективната „равенка на состојба“ на темната енергија во епохите каде што податоците на DESI имаат најголема чувствителност. Клучната теза е дека ваквата вискозност може да имитира токму ваков тип „динамична темна енергија“ каков што се појавува во некои DESI-мотивирани параметризации, а потоа да се „смири“ – да се врати кон однесување блиско до константа во многу раните и многу доцните времиња.
Но, ова е и точката каде што приказната мора да остане со ладна глава. Препринтовите не се потврда; тие се покана за проверка. И DESI тимовите, и независните коментатори, во повеќе наврати потенцираа дека „сигналот“ за еволуција на темната енергија зависи од тоа кои податоци се комбинираат и како се моделираат систематските грешки. Со други зборови: можно е во идните анализи индициите да се засилат, но возможно е и да се „испеглаат“ со подобри мерења.
Следните години ќе бидат тест за ваквите идеи. Нови серии на DESI податоци, како и европската мисија Euclid и идните вселенски мерења, ќе покажат дали „лепливиот“ простор е реална физика или привремена интерпретација што добро го следи моменталниот шум. Ако се потврди дека темната енергија навистина се менува, тогаш ќе треба нова физика; ако, пак, се покаже дека константата преживува, тогаш и ваквите модели ќе останат важен пример како науката реагира кога податоците ја притискаат теоријата.