Skip to content
Бугарија на 23 јануари 2026 година доби прва жена шеф на држава, откако Уставниот суд ја прифати оставката на претседателот Румен Радев и тој официјално ги предаде ингеренциите на дотогашната потпретседателка, Илијана Јотова. Во истиот институционален пакет, Јотова треба да назначи службена влада и да распише датум за вонредни парламентарни избори по политичката криза во Софија.
Во бугарскиот уставен модел, претседателската функција е претежно церемонијална, но последните години таа станува видлив центар на политичко влијание, особено во услови на чести избори и нестабилни парламентарни мнозинства. Во таков контекст, личниот профил на Јотова и нејзините јавни позиции стануваат релевантни и надвор од Бугарија, особено за Македонија, каде што со години се чувствуваат директните последици од бугарските „црвени линии“ во процесот на ЕУ-интеграција.
Која е Јотова, политички и биографски
Според бугарските медиуми, Јотова е родена во Софија (24 октомври 1964), образувана како филолог, со дополнителна специјализација во Франција, а кариерата ја гради од новинарство во БНТ, преку партиски ангажман во БСП, до пратеничка и десетгодишно присуство во Европскиот парламент. Во Брисел работи на теми поврзани со граѓански слободи, правда и внатрешни работи, што подоцна ѝ дава европски „речник“ за национални теми кога ќе се врати во бугарската извршна власт.
Политичката конекција што најмногу ја дефинира во последната деценија е партнерството со Радев: таа влегува во тандемот во 2016 година и останува во кабинетот и во вториот мандат. Дел од регионалните медиуми ја опишуваат како фигура што често ги артикулира или „формализира“ позициите на шефот на државата и настапува како политички глас со своја агенда и дисциплина.
Македонија како постојана тема во нејзините настапи
За македонската јавност, Јотова е препознатлива по тврдата линија кон Скопје. Во октомври 2021 година таа експлицитно порача дека нема потреба Бугарија да ја менува позицијата кон Македонија и дека „однесувањето на Македонија и Заев и одат на живци” и дека Софија очекува притисоци од европските партнери, но не гледа основ да отстапи. Во истиот настап го врза прашањето со правата на граѓани „со бугарски идентитет“, со пописните резултати во Македонија, со наводи за уништување бугарски споменици и со застојот на историската комисија.
Во мај 2022 година, Јотова повторно ја постави рамката „притисок и рокови“ како проблематична: критикуваше обиди прашањето да се реши со календарски притисок и постави прашање што, по нејзино толкување, Македонија реално има исполнето за да се тргне напред. Токму ваквиот дискурс ја гради како политичар кој не сака техничка, туку условена, идентитетска и историска рамка на спорот.
Контроверзиите: клубови, симболи и политичка порака
Една од најексплозивните точки меѓу Скопје и Софија во последните години беше отворањето бугарски културни клубови со имиња кои во Македонија се читаат како провокација. Според Бугарското национално радио, на официјалното отворање на клубот „Иван Михајлов“ во Битола во април 2022 година присуствувале тогашниот бугарски премиер Кирил Петков, потпретседателката Јотова и шефицата на дипломатијата. Потоа следеа инциденти: клубот бил запален, а во јануари 2023 година беше нападнат секретар на локална бугарска организација во Охрид; во март 2023 властите во Македонија донесоа решение за бришење на клубот од регистар.
За македонската јавност, проблемот не беше само правото на здружување, туку симболичката порака: изборот на имиња поврзани со историски фигури што во македонската историографија и јавна меморија се врзуваат со фашистичка колаборација и анти-македонски ставови. За бугарската страна, пак, ваквите клубови често се претставуваат како израз на идентитет и заштита на права. Јотова, со самото присуство на настанот, стана дел од политичката тежина на таа порака, а тоа во Македонија ја засили перцепцијата дека Софија ја користи „културата“ како инструмент за политички притисок.
„Говор на омраза“ и историската комисија како аргументи
Во бугарски медиумски настапи, Јотова повеќепати го користи терминот „говор на омраза“ како клучна точка во односите со Македонија и како оправдување за задржување на условувачкиот пристап. Дел од бугарските извештаи пренесуваат дека таа тврдела оти нема знак дека Македонија сака да го запре говорот на омраза и дека по т.н. француски предлог, наместо напредок, имало чекори назад, а историската комисија практично не работела.
Што значи тоа во рамката на ЕУ и македонските црвени линии
Суштината е дека бугарската позиција одамна е „вградена“ во европската процедура: компромисот од 2022 година го отвори патот за почеток на преговори, но ја врза следната фаза со уставни измени во Македонија и со внесување на Бугарите во преамбулата, а истовремено, според тогашните меѓународни извештаи, формулата не ја обврзува Бугарија да го признае македонскиот јазик како услов за продолжување на процесот.
Во таков контекст, Јотова како претседателка, дури и ако формално е во позиција „до крајот на мандатот“, ќе влијае на тонот и на политичката атмосфера во која ќе се носат одлуки и во Софија и во Скопје. Прашањето за Македонија не е само што ќе прави бугарската влада, туку и дали претседателската институција ќе продолжи да ја држи темата во рамка на историја, идентитет и условувања, или ќе се обиде да ја спушти на правно-европска рамнина. Засега, нејзиниот јавен досие сугерира континуитет со тврдата линија која македонската страна ја доживува како мешање во внатрешни идентитетски прашања, а бугарската како легитимна заштита на свои граѓани и историски наратив.