Ментално здравје во средните училишта: програма што недостига

Ментално здравје во средните училишта сè почесто станува тема што се отвора дури кога проблемот веќе ќе ескалира. Во училишните ходници и училници, психолозите секојдневно гледаат раст на анксиозност, депресивни состојби, врсничко насилство и притисок од успех, а системот сè уште нема унифицирана, структурирана програма што превентивно ќе ги зајакне учениците и ќе ја поддржи работата на стручните служби.

Ова прашање е во фокус и на проектот на организацијата „Младите можат“, програма за ментално здравје во средното образование преку која се обучени над 500 професори од повеќе од 30 средни училишта. Намерата е јасна: да се надмине моделот во кој училиштето реагира само во криза, и да се премине кон секојдневна, практична поддршка што ќе ја подобри училишната клима.

Од перспектива на училишните психолози, предизвиците не се еднодимензионални. „Грижата за менталното здравје опфаќа поголем број области од развојот на личноста“, вели Гордана Блажевска Спиридоновска, психолог во СУГС „Нико Нестор“. Таа посочува дека училишната средина е сложена и дека „добро ментално здравје е чувствителна рамнотежа која е комуникативна и пропорционално поврзана со условите во опкружувањето на единката“. Во пракса, тоа значи дека стресот, емоционалните потешкотии и проблемите во однесувањето ретко доаѓаат од една причина и ретко се решаваат со една интервенција.

Токму затоа, според Блажевска Спиридоновска, потребен е „холистички пристап“ што ќе вклучи учење за себе и за околината, емоционална свесност и регулација, самоорганизација, разбирање на стресот и прилагодување на едукативните барања. Нејзината поента е дека ако секој елемент од образовниот процес како појдовна основа го подразбира доброто ментално здравје, училиштето ќе може „посоодветно и правовремено да одговори на барањата и можностите на учениците“.

Но за да се случи тоа, не е доволно психолозите да бидат оставени сами со растечкиот број случаи. Празнината, како што ја опишуваат професионалците од терен, е во отсуството на јасна, заедничка рамка што ќе ги поврзе наставниците, класните раководители, родителите и институциите во континуиран процес на превенција и поддршка. Без ресурси, време и институционална логистика, стручните служби остануваат преоптоварени, а училиштата се туркаат кон ад хок реакции.

Во таа насока, Светлана Аспровска Тодоровиќ, психолог во средното училиште „Георги Димитров“, ја објаснува логиката на ваквите програми како концепт што „тргнува од потребата за зајакнување на капацитетите на наставниците/класните раководители за работа со младите на теми значајни за нивната психосоцијална благосостојба“. Според неа, програмата е добредојдена затоа што нуди „алатки, техники и насоки кои лесно се практикуваат“ и истовремено е поддршка и за учениците и за наставниците.

Аспровска Тодоровиќ наведува дека програмата ги опфаќа клучните прашања за менталното здравје и има цел средношколците да ги подобрат вештините за комуникација и емпатија, да научат како да ја менаџираат лутината и стресот, како да градат функционални пријателски односи и како да реагираат во ситуации на врсничко насилство. Во пакет со активности што поттикнуваат самодоверба и позитивна слика за себе, вели таа, се добива јасна слика за значајноста на системска поддршка што не се сведува на еднократни разговори.

Како тренер во програмата, таа нагласува и дека уште во креирањето на содржините тимот од тренери имал можност да даде „свој печат“ и да ја доближи практиката од школските клупи до теориската основа. Важен дел, според неа, била и соработката меѓу наставниците и нивното прифаќање на програмата во училиштата каде што се спровела обуката, затоа што токму во дискусиите и во размената на добри практики се детектираат реалните предизвици и се градат применливи решенија.

Пораката што се исцртува од терен е дека менталното здравје во училиштата не може да зависи од индивидуален ентузијазам или од капацитетот на поединецот. На училишните психолози им е потребна системска, структурирана програма, со ресурси и институционална поддршка, за да се премине од гасење пожари кон превенција, стабилна училишна клима и навремена грижа за младите.