Skip to content
ЕУ забрана за руски ветерани повторно излезе на маса во Брисел на 29 јануари 2026, откако Естонија побара Унијата да воведе заедничка, шенгенска забрана за влез и ограничувања за визи и дозволи за престој за сите руски државјани што се бореле во Украина на страната на Русија. Пораката е јасна: Европа не смее да стане „безбедно пристаниште“ за луѓе со борбено искуство од агресијата, особено ако дел од нив доаѓаат од редовите на криминалци регрутирани од затвори или лица со изразито непријателски ставови кон Европа.
Естонија веќе ја започна мерката на национално ниво. На 13 јануари, естонското Министерство за внатрешни работи соопшти дека вовело забрана за влез за 261 руски борец што учествувале во агресијата, најавувајќи дека тоа е само прв чекор и дека ќе следат дополнителни мерки. Во образложението се потенцира дека ризикот не е „теоретски“, туку се однесува на можни задачи за руските специјални служби, саботажи, субверзивни активности и вклучување во организиран криминал на европско тло, со дополнителен фактор на психолошка траума и честа криминална позадина кај дел од борците.
Она што Естонија го турка кон ЕУ не е само продолжување на еден национален список, туку европска инфраструктура за забрана. Според естонската логика, проблемот е и во обемот. Проценките што ги изнесуваат естонските институции говорат за до 1,5 милиони руски државјани што досега учествувале во вооружената агресија, од кои околу 640.000 се уште се на фронтот. Со такви бројки, прашањето повеќе не е дали една земја може да „ги запише“ сите на своја црна листа, туку дали ЕУ има капацитет и механизам да го направи тоа координирано, со стандарди за идентификација, проверка и правна одржливост.
Естонскиот министер за надворешни работи Маргус Цахкна, во изјавите што ги пласираше преку Министерството за надворешни работи на Естонија, бара забраната да се прошири на сите руски борци и да се воведе унифицирана забрана за издавање шенген визи и дозволи за престој во ЕУ за лицата што се бореле против Украина. Тој го врзува барањето со „цената на агресијата“ – идејата дека учеството во војна на агресија мора да има долгорочни последици, па дури и превентивен ефект за идни регрути: ако знаеш дека те чека шенгенска црна листа, ќе размислиш двапати дали „вреди“.
На 29 јануари, по состанокот на ЕУ министрите за надворешни работи во Брисел, естонската теза доби и политичка „тежина“ од врвот на ЕУ дипломатијата. Каја Калас, високата претставничка на ЕУ за надворешна политика, според естонскиот јавен сервис ERR, изјавила дека „многу“ земји ја поддржале идејата и дека ќе се тестира „апетитот“ кај членките за да се придвижи понатаму – токму како подготовка за сценарио на прекин на огнот или некакво решение, за ЕУ да има „одговори однапред“, а не да импровизира по завршувањето на војната.
Но, дури и меѓу земјите од источниот „фронт“ на ЕУ, се гледа дека идејата отвора незгодни прашања. Полскиот министер Радослав Сикорски, според истиот извор, реагирал со иронија: ако некој руски офицер дојде во Европа, можеби ќе биде и „добро“ – затоа што може да биде задржан и да се соочи со правда за воени злосторства. Таа забелешка го сече спорот по суштината: дали најсилниот одговор е да се затвори вратата – или да се отвори правниот пат за гонење?
Клучната точка е што во пракса ваква мерка не е само „забрана за туристи“, туку специфична безбедносна политика. Естонските институции ја рамкираат опасноста како комбинација од криминален и разузнавачко-безбедносен ризик: луѓе со воено искуство, дел со криминални биографии, кои можат да станат „пул“ за регрутација од руските служби и да се користат за саботажи и дестабилизација. Во тој контекст, естонското Министерство за надворешни работи дури прави паралела со историски искуства – инфилтрации на поранешни борци од други конфликти – како предупредување дека Европа веќе еднаш „платила цена“ кога доцна ги сфатила долгорочните ризици од враќање на лица вмешани во воени злосторства и екстремни насилства.
Од друга страна, правната страна не може да се прескокне со политички слоган. „Руски ветерани“ не е униформна категорија: тука се професионални војници, мобилизирани, лица регрутирани од затвори, доброволци од паравоени структури, но и луѓе што можеби биле насилно мобилизирани под авторитарен режим. ЕУ, ако оди кон заедничка забрана, ќе мора да одговори: кои критериуми се доволни за да се утврди дека некој „се борел“; како се проверува тоа; кој орган ја носи одлуката; како се обезбедува правото на жалба; и дали мерката ќе биде временски ограничена или „трајна“, како што бара Естонија.
Ова се судира и со рамката во која ЕУ веќе ги затегнува визите кон Русија. Во 2025 Унијата воведе построги правила за шенген визи за руски државјани – во основа премин кон еднократни визи и почеста проверка по патување, со исклучоци за одредени категории (на пример дисиденти, новинари, лица за човекови права, блиско семејство). Тоа ја покажува насоката: Брисел постепено го поместува балансот од „конзуларна услуга“ кон „безбедносен филтер“, под влијание на аргументи за саботажи и злоупотреби на визниот режим.
Естонската иницијатива, меѓутоа, оди чекор понатаму: од општо затегнување на визите, кон таргетирана европска црна листа за поранешни и сегашни борци. Токму тука се јавува најголемата „оперативна дупка“: како да се направи тоа без да се претвори во симболичка мерка што ќе важи за „првите 261“, а ќе биде нефункционална за стотици илјади? И што ако различни членки применуваат различни стандарди – од строг „бан“ до лабави проверки што ќе ја направат шенгенската политика како швајцарско сирење?
Естонија инсистира на заеднички пристап: унифициран шенгенски список и забрана за издавање визи и дозволи за престој за „идентификувани“ поранешни борци. Но, во ЕУ реалноста често е побавна од политичките барања. Дел од одлуките за ваков тип мерки може да завршат во ресорот миграција и внатрешни работи, каде процесите и мнозинствата се поинакви, а членките имаат различни прагови на толеранција кон ризикот и различни домашни политички калкулации.
Затоа иницијативата на Естонија моментално е тест за тоа колку Европа навистина се подготвува за „денот потоа“ – не само за прекин на огнот, туку за долгорочната безбедност и правдата. Ако ЕУ не може да изгради заеднички систем за проверка и забрана, ќе остане со национални листи што не се спојуваат меѓусебно. Ако пак го изгради системот без силни правни гаранции, ќе отвори фронт за злоупотреби и политичка селективност. А ако реши да „пушти“ дел од осомничените во Европа со логика дека така полесно ќе се гонат за злосторства – ќе мора да покаже дека има капацитет да ги апси, гони и осудува, наместо само да го претвора европскиот простор во терен за нови ризици.