Војна меѓу САД и Иран: арапските земји тргнаа во последна мисија

Последните денови од јануари 2026, дипломатите во Доха, Маскат, Абу Даби и Каиро зборуваат побрзо од вообичаено – затоа што часовникот, барем според Вашингтон, отчукува до точка по која „деескалација“ ќе стане збор што се изговара дури откако ќе се слушне првата детонација. Во центарот на нервозата е ескалацијата меѓу САД и Иран: американскиот претседател Доналд Трамп повторно ја постави рамката „договор или сила“, а Техеран одговара со класичната формула на одвраќање – нема разговори под закани, но има подготовка за најлошото.

Суштината на спорот се сведува на едно прашање што Блискиот Исток го знае наизуст: кој ќе плати ако двајца големи играчи се „докажуваат“ преку трети територии? Регионалните држави, особено од Заливот, се обидуваат да спречат нова војна не од идеализам, туку од гол гола пресметка. Тие го носат ризикот на своја кожа – економски, безбедносно и политички. Во нивните земји има американски воени капацитети, во нивната околина се енергетски коридори, а нивните пазари и инвестициони планови се најранливи на една лошо насочена ракета или на затворање на теснецот Хормуз.

Затоа „последните обиди за деескалација“ се практично колективна мисија на неколку арапски и муслимански држави што имаат канали кон двете страни. Катар и Оман, традиционално, играат улога на посредници кога Западот и Иран не сакаат директно да си зборуваат. Овојпат, на истата линија се и Обединетите Арапски Емирати, а во позадина – и Саудиска Арабија и Египет, земји што историски имаа потешки односи со Техеран, но сега имаат поголем мотив од било кога да ја одржат регионалната температура под точката на вриење. Во игра е и Турција, која – иако не е арапска држава – се поставува како гласен медијатор, со амбиција да ја претвори кризата во дипломатија од висок ризик.

Турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган, според извештаите од повеќе меѓународни медиуми, дури предложил видео-средба меѓу Трамп и иранскиот претседател Масуд Пезешкијан – формат што може да му одговара на американскиот стил, но кој за иранската дипломатија е речиси анатема, особено кога се чувствува притисната. Иранскиот министер за надворешни работи Абас Арагчи во меѓувреме оди во Анкара на разговори што се читаат како обид да се купи време: или да се отвори канал без формално „поклекнување“, или барем да се направи рамка во која двете страни ќе можат да се повлечат чекор назад без да изгледаат поразени.

Од Каиро, Египет се обидува да ја врати дипломатијата на „старата школа“ – телефонски разговори, паралелни контакти со Техеран и со Вашингтон, и притисок за смирување на реториката. Но, египетските напори се судираат со реалноста што Иран јавно ја повторува: преговори не може да има додека САД ја држат воената закана над масата. Тоа не е само позиција за надворешна употреба, туку и обид режимот дома да не изгледа како да се преговара од слабост.

Заливот, пак, ја гради својата „заштитна ограда“ и со јасни сигнали дека не сака да биде лансирна рампа за напад. Од Емиратите доаѓа отворено предупредување дека регионот „не може да си дозволи нова конфронтација“ и дека токму земјите од Заливот ја плаќаат цената – и финансиски и репутациски – секогаш кога ќе се разгори голема криза. Во превод: ако некој сака да води војна, нека не очекува автоматски да ја користи инфраструктурата, воздушниот простор и политичката „покривка“ од соседите што потоа ќе останат со последиците.

А тие последици не се апстрактни. Иран, според информации што протекоа во дел од западните медиуми, им пренел на регионалните држави дека доколку САД го нападнат, американските бази во земјите-домаќини би можеле да станат легитимни цели. Тука е најголемиот страв на арапските престолнини: да не бидат вовлечени во конфликт без да донесат одлука. Американското присуство во регионот е распоредено токму таму каде што се најважните јазли – од воздухопловни бази до командни центри и флота – што автоматски ги претвора државите-домаќини во потенцијални „мете“ во очите на Техеран.

Во таа математика, деескалацијата е и самоодбрана на арапските режими. Саудиска Арабија, која по долгогодишно ривалство со Иран влезе во период на детант, има директен интерес да не се врати во циклусот на прокси-конфликти што ја исцрпуваа во Јемен и ја држеа регијата во постојан пожар. На Ријад му треба стабилност за економските агенди и мегапроекти, а војна меѓу САД и Иран е токму спротивното: шок за инвеститорите, ризик за енергетската инфраструктура и потенцијален удар по цените и логистиката.

Проблемот е што кризата не се одвива само меѓу две држави, туку и во внатрешноста на Иран. Истовремено со надворешните закани, земјата е под притисок поради бранови на немири и репресија. Во таква клима, секое „омекнување“ кон САД може да биде протолкувано како слабост, а секое заострување како причина за уште поголема радикализација. Тоа ја стеснува дипломатската маневарска зона: не се преговара лесно кога дома ти е страв дека компромисот ќе го претвориш во политички самоубиствен чин.

Над сè, во позадина стои и нафтата. Дури и контролирана ескалација на оваа релација ја подига нервозата на пазарите, затоа што секоја закана за транспортните коридори или за извозната инфраструктура во Заливот се претвора во „ризична премија“ на цената. За земји како Северна Македонија, тоа е далечна геополитика со многу блиски последици: притисок врз горивата, индиректно врз цените на храната и транспортот, и нов бран на инфлациски нервози во момент кога Европа веќе работи со тесен простор за грешка.

Затоа дипломатските „последни обиди“ личат на трка за купување време: да се воспостави канал, да се ублажат барањата што Иран ги чита како понижување, и да се извлече минимум согласност што ќе му дозволи на Вашингтон да каже дека добил „договор“, а на Техеран дека не капитулирал. Прашањето е дали овој пат каналите на Катар и Оман, и политичката тежина на Саудиска Арабија, Египет и Емиратите, ќе бидат доволни за да се сопре спиралата – или само ќе ја одложат за мигот кога некој ќе реши дека најлесната дипломатија е таа што се води со ракети.