Вучиќ ги потпиша судските закони: Брисел предупредува на чекор назад

Претседателот на Србија, Александар Вучиќ, на 30 јануари ги потпиша указите за прогласување на пакет измени на клучни судски закони, со што актите што претходно беа изгласани во српското Собрание на 28 јануари стапија во сила. Потписот доаѓа во момент кога Брисел јавно предупредува дека промените можат да значат сериозно назадување во обврските на Србија во процесот на евроинтеграции – не поради тоа што земјата прави реформи, туку поради тоа како и во чија корист ги прави.

Европската комисија, преку изјава пренесена од повеќе европски и регионални медиуми, оцени дека измените биле подготвени и усвоени во забрзана и нетранспарентна постапка, без јавна дебата и без консултации со Комисијата, што е спротивно на логиката на поглавјата за владеење на правото – каде „формата“ на процесот е дел од суштината. Според оценките од Брисел, токму оваа комбинација – итност, нетранспарентност и слаб професионален консензус – ја поткопува довербата дека целта е зајакнување на независноста на судството и автономијата на обвинителството, а не централизација на влијанието.

Пакетот што го потпиша Вучиќ опфаќа измени на повеќе закони: за седиштата и надлежностите на судовите и обвинителствата, за Високиот обвинителски совет, за организацијата и надлежностите на органите во борбата против високотехнолошки криминал, за Јавното обвинителство, како и измени поврзани со судиите. Дел од критиките во српската стручна јавност и опозицијата се фокусираат на механизми што, според нив, ја враќаат можноста за кадровско и управувачко „препакување“ преку упатување (времено распоредување) обвинители, продолжување на вршители на должност и зајакнување на улогите на првите луѓе во судовите и обвинителствата. Во превод: вертикала што полесно се контролира и потешко се спротивставува.

Најчувствителната точка е политичката интерпретација дека измените се пишувани со конкретна цел – да се стесни просторот за независни истраги и да се дисциплинира обвинителскиот систем, особено во предмети што допираат до висока политика. Вакви оценки не доаѓаат само од опозициски говорници, туку и од организации и платформи што со години го следат Поглавје 23 во Србија, предупредувајќи дека реформите се враќаат „наназад“ токму таму каде што ЕУ најмногу бара гаранции: автономија на обвинителството, стабилни процедури и отпорност на политички притисок.

Европската комесарка за проширување, Марта Кос, дополнително ја заостри пораката – предупредувајќи дека Србија ризикува да се движи во спротивна насока во време кога други кандидати забрзуваат, и повика актите да се преиспитаат и усогласат со европските стандарди. Таа реторика е важна затоа што ја менува рамката: повеќе не се работи за „уште една критика“ во извештај, туку за сигнал дека правосудниот пакет може да стане политички товар за целокупниот пристапен процес.

Потписот на Вучиќ, на крај, ја затвора формалната процедура, но ја отвора суштинската дилема: дали Србија навистина гради систем што ќе ја преживее власта, или прави „реформи“ што ја цементираат власта. За Брисел, тоа е разликата меѓу кандидат што се приближува кон ЕУ и кандидат што ги користи институциите како инструмент – со европска етикета, но со домашна контролна табла.