Skip to content
Кога во Софија политичката криза станува хронична, а изборите се редат како календарски настани, „привременото“ во државата станува постојана состојба. Во таков амбиент, првата жена што ја презема претседателската функција во земјата – Илијана Јотова – не доаѓа како ново лице, туку како продолжение на еден веќе познат центар на моќ: тимот на Румен Радев. Тој поднесе оставка, а според уставната процедура, по одлуката на Уставниот суд на Бугарија, Јотова ја презеде улогата шеф на државата со задача да турка консултации за службена влада и да го отвори патот кон нови избори.
За македонската публика, прашањето не е само „која е таа“, туку „што значи таа“. Зашто во изминатите години Јотова ретко се појавуваше како умерен глас во спорот со Скопје. Напротив, таа се вгради во тврдата линија што ја претвори европската перспектива на земјава во заложник на историски и идентитетски условувања. Затоа и насловот со „омразата“ не треба да се чита како дијагноза на нејзини чувства, туку како опис на перцепцијата што ја создадоа нејзините јавни ставови: во Македонија, Јотова се доживува како политичар што не нуди мостови, туку барикади.
Нејзината биографија е типичен профил на бугарската политичка елита од транзицијата: медиуми, партиска инфраструктура, европска кариера. Потекнува од новинарство, со години поврзана со Бугарската национална телевизија, а потоа влегува во политиката и се профилира во редовите на Бугарска социјалистичка партија. Како европратеничка во Европскиот парламент гради мрежи и легитимитет, а како потпретседателка – и сега претседателка – добива пристап до симболичката моќ на институцијата што во Бугарија често игра улога на арбитер во кризите.
Клучот, сепак, е во тандемот со Радев. Тие беа избирани заедно, водеа заедничка политичка линија и настапуваа како единствен блок во најчувствителните теми: од односот кон војната во Украина до односот кон Македонија. Токму тука почнува и приказната за „конекциите со Русија“ – не како доказ за тајни канали, туку како јавна политика и реторика што често се вклопува во наративот на попретпазлив (или попопустлив) пристап кон Москва.
Јотова, на пример, јавно зборувала дека санкциите кон Русија треба постепено да се укинуваат и дека „не ги дале резултатите што сите ги очекувале“. Паралелно, во контекст на војната, таа инсистирала на „преговори“ и предупредувала дека натрупувањето оружје носи „непредвидливи одлуки“ и ризик од голема војна. Во политичка смисла, тоа е позиција што ја привлекува проруски настроената публика во Бугарија и што го држи претседателскиот табор на дистанца од најострите западни формулации.
Во Украина, се разбира, ваквиот дискурс не се чита како „миротворство“, туку како релативизирање на агресијата. Но за нас поважно е друго: истата логика на „тврд реализам“ и „национален интерес“ Јотова ја носи и кон Македонија – без емпатија за локалниот контекст, без чувствителност за јазикот и идентитетот како прашања на лично и колективно достоинство.
Нејзините најконтроверзни траги во македонско-бугарските односи се гледаат во три точки.
Прво, поддршката на политиката на условување. Јотова повеќепати се поставуваше како бранителка на тезата дека Скопје мора да даде „гаранции“ за правата на Бугарите во земјава и дека без тоа нема напредок. Во еден период таа дури инсистираше на „писмена гаранција“, што за македонската страна изгледаше како обид да се воведат нови филтри и нови „потписи“ надвор од европската процедура.
Второ, нормализацијата на тезата за „говор на омраза“ како рамка во која Бугарија си ја оправдува блокадата. Кога политичар од највисок ранг повторува дека „нема сигнали“ оти соседот се откажува од „јазикот на омразата“, тој не зборува само за медиумски инциденти или учебници – туку создава политичка атмосфера во која секој следен чекор може да се прогласи за „недоволен“. Токму таквата рамка ја држи Македонија во постојана позиција на докажување.
Трето, симболичките провокации и историскиот ревизионизам во пракса. Јотова беше присутна на отворањето на бугарскиот културен центар во Битола именуван по Ванчо Михајлов – фигура што во Македонија широко се доживува како фашистички колаборационист. Во таа посета, според извештаи, таа дополнително ја разгоре контроверзијата со изјави што ја негираат македонската малцинска самоидентификација во Бугарија. За јавноста тука, тоа не е „култура“, туку порака: дека Софија ќе ја турка својата верзија на историјата дури и по цена на нови конфликти.
Во ваков контекст, спорот околу меморијата за Холокаустот не е изолиран настан, туку дел од истата битка за интерпретација на минатото. Кога македонскиот претседател Стево Пендаровски јавно побара извинување за улогата на тогашната профашистичка власт во Софија во депортацијата на македонските Евреи во Треблинка, тој всушност реагираше на трендот на „перење“ на историски одговорности и на агресивната употреба на историјата како надворешнополитичко оружје. Дури и кога Јотова не е директниот актер во секоја епизода, таа е дел од истиот политички камп што ја третира историјата како инструмент, а не како простор за помирување.
Сега, како претседателка, Јотова добива уште поголема тежина – не толку заради формалните овластувања, туку заради политичката симболика. Таа ќе биде лицето што ќе ја води државата низ консултации за службена влада и избори, во период кога националистичката реторика во Бугарија најлесно се „пали“. И токму тогаш Македонија традиционално станува погодна тема за внатрешна мобилизација: доволно е да се ветува „тврд став“ кон Скопје за да се собираат поени дома.
Останува прашањето дали Јотова, сега кога е во улога што бара државнички тон, ќе покаже капацитет да ја спушти температурата и да се врати кон европскиот јазик на компромис, или ќе продолжи да ја користи Македонија како најевтин доказ за „патриотизам“ во момент кога Бугарија бара излез од сопствената нестабилност.
На крајот се поставува прашањето кон владеачката структура во Македонија? Дали со терањето на инаетот за внес на Бугарите како малцинство во Уставот на Македонија сфатија дека сега ќе имаат многу потврда позиција од Софија, за прашање кое можеше, брзо, лесно, легислативно и политички да биде решено. И сега што ќе правиме, заглавени?!