За САД, Србија длабоко потона во руската и кинеската орбита

Карпата, под која беше скриена надворешнополитичката стратегија на претседателот Александар Вучиќ, почна сериозно да пука. Не само што дождот не престанува, туку темните облаци се собираат сè повеќе и повеќе.

Апелот на американскиот дипломат Гренел до Вучиќ Србија да престане да го следи патот на проблематичната Европска Унија и да почне да го следи патот на САД, сигурно првично му изгледал како музика за ушите на Вучиќ и знак на признание за неговата политика од страна на најголемата светска сила. Конечно, прилично нејасна изјава од српскиот претседател, дека е убеден дека моќта на Европа ќе се намали во иднина, но и покрај ова, Србија ќе остане на европскиот пат, барем до следните избори. Поранешниот претседател на Република Српска, Милорад Додик, не беше многу дипломатски настроен. Тој побрза да изјави дека јасно и отворено го поддржува американскиот претседател Трамп.

Тоа, сепак, е отрезнувачки. Се покажа дека изјавата на Гренел е само лично мислење на дипломат и дека постојат сериозни проблеми и влошување на односите меѓу САД и Србија. Очигледно е дека сегашната американска администрација верува дека Србија е длабоко во руската и кинеската орбита. Вашингтон е особено иритиран од блиските односи на Белград со Венецуела (до апсењето на Мадуро), Никарагва, Куба, Иран и некои други земји што Трамп ги смета за непријатели на САД. На ова треба да се додаде партнерството меѓу Србија и кинеската технолошка компанија Хуавеи во развојот на дигиталната инфраструктура, што е спротивно на обврските од Вашингтонскиот договор, склучен на минијатурната столица пред претседателот Трамп во февруари 2020 година.

Следствено, идејата дека сите овие проблеми можат да се стават под тепих со тоа што ќе му се предложи „подарок“ на американскиот претседател во формат на зградата на Генералштабот е повеќе од наивна и недостојна за традициите на српската и југословенската дипломатија. Поканата на Трамп до косовскиот претседател Влоша Османи да се приклучи на Мировниот комитет јасно покажува дека работите не се добри меѓу Белград и Вашингтон. На Официјален Белград веројатно не му се допаднале снимките од церемонијата за потпишување на документот за создавање на ова ново меѓународно тело, каде што претседателот на Косово се појави покрај Доналд Трамп.

Во меѓувреме, САД, според претседателот Вучиќ, поставија два услови за Србија да започне стратешки дијалог, едниот од енергетска природа, а другиот – чисто политички. Овие барања требаше да ги разгледа српската влада на состанокот одржан на 25 јануари, но ова прашање беше одложено и наместо тоа дискусијата се фокусираше на забрзување на европскиот пат на Србија. И ова е само еден ден по заминувањето на делегацијата во Европскиот парламент, против кое претставниците на владата упатија најлоши навреди, и два дена пред усвојувањето на промените на Мурдиќ во правниот систем за судската власт, за кои Европската комисија смета дека ја поткопуваат независноста на судскиот систем и претставуваат сериозен чекор назад на патот на Србија кон Европа.

Надворешнополитичката дилема со која се соочува Србија во моментов многу потсетува на ситуацијата од пред неколку месеци, кога некои делови од владата го поставија пред српската јавност прашањето за избор помеѓу Европската Унија и БРИКС. Со други зборови, помеѓу ЕУ, од една страна, и Русија и Кина, од друга страна. Овој пат изборот е помеѓу САД и Европската Унија. Од вредносна гледна точка, неговата замена со САД се чини логичен избор за сегашните српски власти. Трамп, како и Вучиќ, покажува презир кон владеењето на правото, човековите права, слободата на медиумите и другите принципи на либералната демократија.

На крајот на краиштата, најблискиот политички сојузник на Вучиќ во ЕК, Виктор Орбан, веќе се изјасни во корист на САД. Нема сомнение дека идејата на Орбан, дека светскиот поредок заснован на правила, е застарена и дека единствената реална алтернатива е поредокот заснован на договори и зделки, за кој се залага претседателот Трамп. Вучиќ покажа завидна вештина во постигнувањето такви договори и зделки со цел да остане на власт. Тој не е многу добар во почитувањето на правилата, што може да се види од ќорсокакот во кој се наоѓа европскиот пат на Србија. И тогаш, што ја спречува српската влада да се сврти кон Трамп и САД? Реалност. Србија е опкружена со земји-членки на ЕК и кандидати на ЕК.

ЕК и нејзините земји-членки се најголемиот донатор на грантови за Србија. Југоисточна Европа е исто така најголемиот трговски партнер на Србија, а компаниите од Југоисточна Европа се најголемите инвеститори, од кои зависат многу работни места. Договорот за стабилизација и асоцијација ја интегрира Србија во Европскиот економски простор. Последователно, Србија сподели заедничка основа со Европската унија. Напредокот на Србија директно зависи од просперитетот на ЕУ и нејзините земји-членки. Од друга страна, колапсот на Унијата и нејзината маргинализација на меѓународната сцена неизбежно ќе влијаат врз Србија. Евентуалното распаѓање на Унијата, за што се залага Доналд Трамп, би отворило мноштвото политички, економски и територијални спорови би ја потопиле цела Европа во хаос.

Без оглед на различните проблеми, Европската Унија, во текот на своето 75-годишно постоење, на различни начини овозможи период на мир, просперитет и благосостојба, без преседан во поновата европска историја. Следствено, напорот вложен против овој проект и пресметан врз некоја странска сила не е само неразумен, туку и исклучително опасен. Впрочем, Европската Унија веќе покажа дека има ефикасни инструменти за заштита на своите интереси. Во средината на дебатата за евентуалното пристапување на Србија кон БРИКС, одлуката на Брисел да ги намали квотите и да ги зголеми заштитните тарифи за увоз на кинески челик во Унијата имаше отрезнувачки ефект, што директно влијаеше врз фабриката за челик во Смедерево. На овој начин, Европската Унија покажа дека нема да дозволи зоната на слободна трговија меѓу Србија и Унијата да биде појдовна точка за кинеските компании и нивните евтини производи да влезат на европскиот пазар.

Што се однесува до Русија, Европската Унија неодамна усвои регулатива за постепена забрана за увоз на руски гас. Ова ѝ одзеде една од последните лостови на моќ од рацете на Русија, а сонот на Белград за членство во БРИКС беше разрушен, ако воопшто имаше. Затоа, не треба да има илузии дека Европската Унија нема да ги искористи сите средства што ѝ се на располагање за да се соочи со „петтата колона“ на својот континент во случај на отворен политички конфликт и трговска војна со САД. Вучиќ е исто така свесен за ова. Во говорот на претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, во Давос, можеше да се чуе дека одговорот на Европската Унија ќе биде пропорционален, непоколеблив и обединет.

Сепак, неговиот проблем е што не може да го стори тоа ниту со САД ниту со Европската Унија. Во односите со САД, постојат неколку политички пречки што во моментов изгледаат непремостливи, додека секое приближување кон Европската Унија бара примена на европските вредности, што вклучува слободни медиуми, независен судски систем и слободни и фер избори. А тоа директно би ги заплашило оние што останале на власт. Одлуката за потпишување на „Мурдиќевите закони“ јасно покажува дека инстинктот за самоодржување на Вучиќ преовладал, така што Европската Унија повеќе не е опција. Сè што му преостанува е Русија, а таа нема што да понуди, освен мечот на крстот, кој е тешко да се избегне. Оттука и нервоза во претседателството. Опциите се се’ помалку. Поранешните четири столба на српската надворешна политика се сведени на само еден камен, кој сè повеќе пука.

Анализата на српскиот експерт за европско право Владимир Медовиќ во списанието „Радар“.