Skip to content
УЈП деновиве повторно се пофали со „Мој ДДВ“ – дека започнала исплатата за четвртото тримесечје од 2025 година и дека кон граѓаните ќе се прелеат 924,5 милиони денари. Звучи импресивно, особено кога ќе се додаде дека исплатата се однесува на 526.123 корисници. Но токму ова е моментот кога треба да се постави непријатното прашање: што точно купува државата со овој трошок – доверба, дисциплина или само навика што се одржува од инерција?
Затоа што „Мој ДДВ“ одамна престана да биде само апликација за враќање средства. Таа е симбол на една идеја: дека секој граѓанин може да стане „даночен инспектор“ со тоа што ќе бара и ќе скенира фискална сметка. Проектот стартуваше како антисивекономска политика – стимул за барање фискални, а не како социјална мерка по себе. Денес, сепак, мерката живее во чудна зона: има масовна употреба и висока поддршка, но ниска сигурност дека навистина ја намалува сивата економија.
Бројките за исплатите ја покажуваат популарноста. Според јавно пренесени податоци, во текот на 2025 година преку „Мој ДДВ“ се исплатени 3,47 милијарди денари, а активните корисници се движат околу половина милион по квартал. Тоа практично значи дека државата квартално враќа околу 14–15 милиони евра, и тоа континуирано – како редовна буџетска ставка, не како ад-хок кампања.
Но зад оваа стабилност има и сигнал за системска слабост: ако половина милион граѓани секој квартал „работат“ за државата со скенирање, логично е да постои јасен јавен одговор што точно се менува во реалната економија. Се намалува ли издавањето „без фискална“? Дали расте пријавениот промет во најризичните сектори? Колку инспекциски случаи се иницирани директно или индиректно од податоците што ги генерираат корисниците? Колкава е промената во ДДВ-јазот? Токму овие индикатори најчесто недостигаат во јавната комуникација.
И тука доаѓа парадоксот што граѓаните го чувствуваат, а институциите го игнорираат. Во анкета објавена на Рацин.мк, мнозинството испитаници велат дека активно скенираат и дека мерката треба да продолжи, но значителен дел не се сигурни дали таа навистина ја намалува сивата економија. Истовремено, не сакаат да се укине – затоа што е директна, опиплива корист и чувство дека барем нешто се враќа назад. Со други зборови: довербата во исплатата е поголема од довербата во ефектот.
Оваа дилема не е само „перцепција“. Економските анализи покажуваат дека ефект може да постои, но и дека не е лесно да се докаже без подлабока евалуација. Во една анализа на „Финанс Тинк“, воведувањето на мерката се поврзува со просечно повисоки нето приходи од ДДВ (околу 3,1%), но со значајна статистичка неизвесност и со можност влијанието да се меша со други фактори (пандемијата, ценовни шокови, промени во потрошувачка). Истата анализа потсетува дека сивата економија кај нас е околу 23% од БДП и дека голем дел од неа доаѓа токму од непријавување промет и неиздавање фискални сметки – точно точката во која „Мој ДДВ“ треба да „гризе“.
Клучниот проблем, значи, не е дали мерката е популарна. Проблем е што УЈП ја третира како готов производ, а не како систем што мора да се надградува – технички, регулаторно и аналитички. Ако мерката е оправдана со борба против сива економија, тогаш јавноста има право на годишен „биланс на ефекти“, не само на квартални соопштенија за исплата.
Особено кога и самите соопштенија откриваат хаос на основно ниво. УЈП признава дека илјадници корисници внесле погрешна трансакциска сметка и поради тоа не можела да се реализира исплатата. Тоа е мал детал со голема симболика: систем што не може автоматски да фати очигледна грешка во банкарски податок, тешко дека може да убеди дека води прецизна битка со даночна евазија.
Токму затоа, „надградбата“ не треба да биде козметика. Ако државата веќе инвестира милијарди денари годишно, надградбата треба да оди во три насоки: прво, јавна транспарентност со јасни индикатори (по сектори, региони и типови промет) и редовна евалуација; второ, паметно користење на податоците за таргетирани контроли таму каде што најчесто „исчезнува“ фискалната; и трето, подобрена функционалност за граѓаните – не само исплата, туку и едноставен механизам за пријавување случаи на неиздавање сметка со повратна информација што се случило понатаму.
Кога мерката се воведуваше, тогашниот министер Драган Тевдовски јавно ја бранеше логиката дека граѓанинот ќе биде дел од контролниот механизам и дека повратот има лимит за да остане фискално одржлив. Денес, лимитите и исплатите се само административна рутина. Она што недостига е вториот дел од ветувањето: мерливото намалување на сивата економија и објаснувањето како точно тоа се постигнува.
Во спротивно, „Мој ДДВ“ останува во зона на двоен стандард: граѓаните се дисциплинираат да бараат фискални и да скенираат, а институцијата што треба да ја води борбата со сивата економија не се дисциплинира да покаже резултат, методологија и стратегија. И додека половина милион луѓе секој квартал прават микро-контрола на пазарот, државата сè уште не нуди макро-одговор: што точно се смени, каде, и зошто „Мој ДДВ“ сè уште не е надграден во вистинска антисивекономска алатка, а не само во популарна исплата.