ЈСП го заглави Скопје во 20 век

Во град што и онака секојдневно се бори со доцнења, гужви и недоволни линии, најлошото што може да му се случи на јавниот превоз е „реформа“ што ги намалува опциите за патниците. Токму тоа се случи со укинувањето на СМС-билетите за ноќниот превоз: од 1 февруари, за периодот од полноќ до 5 часот наутро, патниците мора да имаат посебен ноќен билет, кој се купува кај возач или се плаќа преку електронски паричник со валидација. СМС-плаќањето исчезна, а симболиката е посилна од самиот билет: во 2026, Скопје се враќа чекор наназад, како да е заглавено во 20 век.

Ова не е расправа „за јазикот на технологијата“, туку за филозофијата на услугата. Кога институција укинува едноставна, инклузивна опција што функционирала со години и ја заменува со решенија што се недовршени, неинтуитивни или зависни од услови што дел од граѓаните ги немаат, тогаш дигитализацијата не е сервис за луѓе. Таа станува технички проект – презентација, тендер, „воведовме систем“ – но без проверка како тоа изгледа во реалниот живот на патникот кој брза на работа во 4:30, студентот што се враќа дома по полноќ, или келнерот што завршува смена кога градот веќе е празен.

СМС-билетот беше нискотехнолошки, но генијално едноставен. Не бараше паметен телефон, не бараше апликација, не бараше внесување картички и регистрација, не зависеше од тоа дали некој има банкарска сметка или дали му работи мобилниот интернет. Бараше само телефон што прима пораки. И, што е најважно, беше канал што многумина го користат токму кога им е најпотребен – ноќе, кога се намалуваат алтернативите и кога секоја дополнителна „администрација“ на влез во автобус е ризик, стрес и губење време.

Наместо со дигитализација да се прошири пристапот, се добива обратен ефект: дигитализацијата се претвора во филтер. А филтерот секогаш најсилно ги удира оние што најмногу зависат од јавниот превоз. Младите што немаат стабилен приход. Луѓето со ниски примања што внимателно бројат секој трошок и често избегнуваат банкарски провизии или „онлајн претплати“. Граѓаните кои имаат стар телефон или не се сигурни во дигитални плаќања. И оние што се движат ноќе – сменски работници, луѓе од угостителство, здравство и индустрија – кои не можат да си дозволат да „не им е удобно“ со системот.

Проблемот не е што Град Скопје и ЈСП сакаат електронски систем. Проблемот е што таквиот систем се гради како да е единствена цел самиот систем да постои. Официјалните канали на ЈСП веќе години зборуваат за надградба на системот за автоматска локација на возила и електронска наплата, за валидација во автобуси и за мобилни решенија. Постојат апликации, постојат најави, постојат „наскоро“ функционалности. Но кога во исто време се укинува најлесниот канал, логично е граѓаните да заклучат дека се тестираат технологии врз нивната дневна рутина.

Вториот слој на проблемот е довербата. Државата и локалната власт често ја продаваат дигитализацијата како модернизација, но ја практикуваат како фрагментација: една апликација за едно, друга за друго, трета „во подготовка“, четврта што бара нова регистрација. Во таков модел, секое „нова опција“ изгледа како нова пречка. Кога граѓанинот веќе еднаш бил изгорен со апликација што не се отвора, што не дозволува купување билет, што „пука“ токму кога ти треба, следниот пат ќе избере кеш кај возач – не затоа што сака 20 век, туку затоа што 21 век не му работи.

Ако на ова се додаде и една практична последица, сликата станува уште поостра: плаќање кај возач во ноќни услови значи повеќе задржување на влез, повеќе ситни пари, повеќе разговори „немам кусур“, повеќе нервоза и поголем простор за конфликт. Во систем што треба да биде брз и предвидлив, се внесува токму тоа што дигитализацијата требаше да го намали.

Добра дигитализација значи повеќе опции, не помалку. Таа не го укинува старото додека новото не биде стабилно и широко достапно. Во европските градови што одамна ја третираат мобилноста како јавен сервис, дигиталното не е заменик за основното, туку надградба.

Во Виена, Wiener Linien со години нуди апликација со планирање рути, купување билети и информации во реално време, а паралелно објавува и отворени податоци за да можат и други сервиси да ги користат информациите за поаѓања и линии. Тоа создава екосистем, не монопол на една апликација. Во Љубљана, системот „Urbana“ не е само „картичка“, туку концепт што ги врзува билетите, информациите и плаќањата во една поедноставна логика, со информации за пристигнувања во реално време. Во Берлин, BVG нуди апликации за реално време и купување билети, со јасно позиционирање на дигиталното како практична алатка, не како тест за дигитална писменост.

Клучната разлика е одговорноста. Таму каде што системите се зрели, кога нешто не работи постои јавна информација, постои алтернатива, постои канал за помош и постои чувство дека сервисот е направен да ја намали фрустрацијата, не да ја произведе. Кај нас, најчесто се случува обратно: „воведовме апликација“ станува крај на приказната, наместо почеток на сервисирање.

И токму затоа дигитализацијата на ЈСП е корисна метафора за дигитализацијата на државата. Не затоа што билетите се најважната тема, туку затоа што се највидливиот тест. Ако една услуга што ја користат илјадници луѓе дневно не може да задржи повеќе канали за плаќање додека новиот систем не стане стабилен и инклузивен, како тогаш да веруваме дека истата логика нема да се прелее и во други јавни сервиси – од документи, до здравство, до даноци?

Дигитална држава не е држава со апликации. Дигитална држава е држава со сервис што работи, со избор за граѓаните, со транспарентни податоци, со едноставни процедури и со јасна одговорност кога нешто ќе падне. А прашањето што останува е едноставно: дали ЈСП навистина ја модернизира мобилноста во Скопје, или само ја модернизира реториката додека праксата ги турка граѓаните назад, кон кеш и импровизација?