Што ако се сликавте: кој е одговорен за 5 тони на граница?

Во држава каде што често се мешаат спектакл и систем, најлесно е да се покаже доказниот материјал пред камера, а најтешко е да се покаже одговорноста по командна линија. Денес, премиерот Мицкоски и министерот Панче Тошковски преку видео-обраќање прикажаа дел од запленетата марихуана и порачаа дека „нема компромис со беззаконието“. Утре, јавноста ќе остане со истото прашање што упорно се турка под тепих: ако навистина постои сомнеж дека пет тони марихуана завршиле во Србија, кој точно е одговорен ако тоа „поминало“ на граница?

Затоа насловот мора да биде непријатен: што ако се сликавте и на граница? Не со вреќи канабис во магацин, туку со документацијата, пломбите, ризик-профилите и контролите што треба да го спречат криминалот пред да се претвори во „рекордна заплена“ во друга држава. Бидејќи држава се мери таму каде што криминалот треба да биде пресретнат, а не таму каде што веќе е изваден од камион.

Видеото со демонстрација на „дел од запленетото“ доаѓа во контекст на акција што, според официјалните соопштенија, резултирала со над 40 тони запленета дрога на повеќе локации во земјава. Но, проблемот не е во бројката; проблемот е во наративот што се гради околу неа. Кога политичката порака гласи „никој не е над законот“, а истовремено институциите признаваат дека постапката е во фаза на предистрага, со сослушување сведоци и без јасно соопштени осомничени или приведени, тоа отвора сомнеж дека гледаме пи-ар надградба на истрага што сè уште не ја допрела суштината.

Клучниот јаз е токму „петте тони“. Јавно, Мицкоски веќе одговори со реторичко прашање: „Од каде знаете дека излегле од државава?“ – позиција што во суштина го префрла товарот од институциите кон јавноста и медиумите. Но истовремено, Министерство за внатрешни работи соопшти дека се водат дополнителни истраги за можна врска со запленетата марихуана во Србија, во координација со Царинската управа и комисија од Министерството за здравство, а дека еден од осомничените/приведените лица во Србија е дел од сопственичката структура на правно лице во Скопје во кое биле пронајдени околу девет тони марихуана и над 1.300 шишиња масло од канабис.

Тука веќе не станува збор за „трачева информација“, туку за официјална институционална трага: сопственичка врска, документација, неусогласеност на количини, записници за неправилности, и координација со обвинителство. Тоа се сериозни индиции дека се работи за шема, не за инцидент. Во таков контекст, јавноста логично бара не пораки за „погрешни политики од минатото“, туку одговори за слабостите на сегашниот систем – особено на граничните контроли и надзорот.

Затоа прашањето „кој е одговорен ако поминало“ не е сензационализам, туку институционална математика. Ако товарот минал како редовна стока, тогаш постојат траги: царински декларации, придружни документи, електронски записи, претходни најави, влезно-излезни листи, возачи, шпедитери, маршрути, камери. Ако бил „пломбиран“ и не бил проверен, тогаш тоа повторно е трага – затоа што пломбата не е магија, туку процедура, одлука и ризик-оценка. Во двата случаи, одговорноста не е апстрактна: таа лежи во конкретни потписи, конкретни смени и конкретни пропусти.

Ако пак товарот воопшто не минал преку нашите гранични процедури – теза што Мицкоски ја сугерира со својот скептичен тон – тогаш институциите треба да ја докажат токму таа теза со факти: кога и каде е произведено, каде е складирано, како е префрлено и кој го контролирал движењето. Наместо тоа, јавноста добива видео кадри од вреќи и палети и пораки дека „ќе се формира комисија“ за проверка на лиценцираните субјекти. Комисијата можеби е нужна за расчистување на хаосот во лиценцирањето, но не е одговор на прашањето за границата.

Третиот проблем е политичката логика на спектаклот. Заплена е оперативен резултат; но државничка зрелост е да се отворат и непријатните прашања што следат. Кога премиерот најавува дека „работата ќе биде многу поголема“ и дека се истражуваат „одредени телефони и разговори“, без детали, тоа може да биде оправдана тактика во истрага – но истовремено создава простор за селективна правда и за партиска нарација „кој бил виновен во минатото“, наместо институционален одговор „што не функционирало во системот“.

Во овој случај, дополнителна тежина му даваат и регионалните траги што ги отвораат истражувањата во Србија. Анализата на BIRN наведува дека српското обвинителство за организиран криминал зборува за меѓународен карактер на случајот, со акцент на набавка на дрога во Северна Македонија, и дека се разгледуваат деловни/сопственички врски што водат кон компании регистрирани во земјава и лица од регионот. Ова не е доказ за вина на поединци во Македонија сам по себе, но е доволно сериозен сигнал дека приказната не се завршува со „вреќите во магацин“, туку започнува со мрежи, лиценци, надзор и прекугранични канали.

Тука се враќаме на суштината на насловот. Ако веќе се сликате со „дел од запленетото“ за да покажете дека државата е силна, тогаш покажете ја силата на државата таму каде што се крши: на граничниот режим, во лиценцните и контролни механизми, во институционалниот надзор што требало да алармира многу порано од „над 40 тони“. Покажете кои службени процедури затаиле. Дали има суспендирани одговорни лица додека трае предистрагата? Дали се прави форензичка ревизија на издадените лиценци и подзаконските акти што овозможиле „сиви зони“ во производството и складирањето? Дали се проверуваат финансиски текови, извозни документи и логистички компании, или целиот фокус останува на тоа „колку тони“ ќе се соопштат на прес?

На крајот, најопасната варијанта за јавниот интерес не е ниту тезата дека „поминало“, ниту тезата дека „не знаеме дали поминало“. Најопасно е ако целата приказна се сведе на политичка размена и пи-ар победа со рекордни бројки, додека системските дупки останат исти. Тогаш следната заплена ќе биде уште „поголема“, а државата повторно ќе се фотографира со последиците, наместо да се справи со причините.