Трамп и „армадата“ кон Блискиот Исток: дипломатија со носачи на авиони

Американскиот претседател Доналд Трамп отвори нова фаза на притисок врз Иран: јавно кажа дека размислува да испрати и втор носач на авиони на Блискиот Исток, паралелно со обидите да се продолжат преговорите за спречување нова конфронтација. Во нормални околности, ова би било класичен сигнал за „одвраќање“. Во сегашните околности, тоа е и политичка порака дека преговорите нема да се водат како технички разговор за нуклеарни проценти, туку како преговарање под сенка на воена опција.

Клучното е што потегот доаѓа во момент кога дипломатските канали се повторно активирани преку Оман, а во исто време регионот е преполн со индикатори за ескалација: зголемено американско воено присуство, изострени закани, па и „вграден“ израелски притисок врз тоа што воопшто смее да биде тема на преговорите. Тоа создава амбиент во кој секоја реченица за „договор“ звучи како условна реченица: договор ако, и само ако, втората страна ја прифати рамката што ја диктира посилниот.

Од американска перспектива, ова е обид да се спојат две агенди во една: нуклеарната и ракетната. Вашингтон сигнализира дека не сака „тесен“ договор кој би ја ограничил само нуклеарната компонента, а би оставил простор Иран да ја обнови ракетната моќ и да ја задржи архитектурата на влијание преку сојузнички групи во регионот. Бенјамин Нетанјаху, пак, оди во Белата куќа токму со таа порака: во израелската логика, „договор без ракети“ е договор што ја оставa заканата жива, само со друга форма.

Од иранска перспектива, рамката е обратна: преговорите треба да бидат ограничени на нуклеарното прашање и да водат кон олеснување санкции, а ракетниот арсенал се третира како „недопирлив“ инструмент на одбрана и одвраќање. И тука се судираат двете линии што ја прават дипломатијата нестабилна: едните сакаат проширување на темите, другите – стеснување; едните сакаат брзи гаранции, другите – постепено попуштање со висока цена.

Во тој јаз, „вториот носач“ станува политичка алатка. Не е само прашање на дополнителни палуби и авиони, туку порака за темпото и нервозата на преговорите: ако разговорите тапкаат во место, военото присуство расте; ако расте военото присуство, просторот за компромис се стеснува – затоа што секој компромис потоа изгледа како отстапка под притисок. Таквиот циклус лесно ја претвора дипломатијата во подготовка за сценарио „ако пропадне“, а не во процес што навистина треба да успее.

Дополнително, самата употреба на зборот „армада“ (како што се цитира Axios) е симптом на стил на политика што сака да произведе ефект дома, исто колку и надвор. На домашен терен тоа создава впечаток на „силен лидер“. На меѓународен терен тоа ја зголемува цената на повлекување: кога еднаш јавно ќе го поставиш прагот како „нешто многу тврдо“, просторот за тивка дипломатија се намалува.

И затоа веста не е само за тоа дали ќе тргне уште еден носач, туку за тоа каков тип договор воопшто е можен. Дали светот оди кон компромис што ќе ја намали веројатноста за регионална војна – или кон договор што ќе биде толку тесен, спорен и привремен, што ќе служи само како пауза меѓу две кризи. Одговорот, барем засега, не лежи во формулациите за „договор“, туку во фактот дека преговарачката маса се поставува со воена карта на маса.