Skip to content
Поддршката за Украина не е само прашање на солидарност, туку линија на одбрана на европската безбедност. Ако таа линија падне, предупредува Френсис Фукујама, професор на Стенфорд Универзитетот во САД, во интервју за српскиот аналитички портал „Радар“, Русија нема да застане. Но Украина е само дел од пошироката геополитичка слика во која САД, Русија и Кина ја редефинираат својата улога – а Балканот повторно станува простор на тивка, но интензивна борба за влијание.
Според Фукујама, светот не се движи кон стабилен „нов поредок“, туку кон нестабилна распределба на сфери на влијание. Русија настојува да врати дел од советската империјална зона, Кина агресивно ги брани своите интереси во Источна Азија, особено околу Тајван, а САД, особено под Доналд Трамп, покажуваат подготвеност да ја користат воената и економската моќ без јасно придржување до досегашните либерални норми.
Во таков амбиент, Европа се соочува со двоен притисок – од Москва, но и од непредвидливоста на Вашингтон. Фукујама предупредува дека намалувањето на американската поддршка за НАТО и флертот со рускиот наратив за Украина испраќаат опасни сигнали. Доколку САД се повлечат од активната улога во европската безбедност, вакуумот нема да остане празен.
Балканот како геополитички лакмус
Западен Балкан, иако често третиран како периферија, во вакви услови станува тест-зона за судирот на интересите. Србија, како најголема земја во регионот и традиционално блиска со Русија, е клучна точка во таа равенка.
Фукујама укажува дека политиката на српскиот претседател Александар Вучиќ со години се темели на балансирање: декларативен европски пат, флерт со НАТО, блискост со Москва и отвореност кон Кина. Таа стратегија долго време му овозможуваше маневарски простор – да добива поддршка од Брисел, инвестиции од Пекинг и политичка поддршка од Кремљ.
Но, според американскиот политиколог, тој модел се троши. „Ми се чини дека сега сите се освестиле и сфатиле дека тој не е ничиј сигурен сојузник“, констатира Фукујама. Дополнително, посочува дека Вучиќ во последно време нема ни цврста поддршка од Москва, што ја доведува во прашање неговата позиција како клучен руски партнер во регионот.
Играта на сите страни – до точка на недоверба
Проблемот со политиката на „седење на повеќе столчиња“ е што во услови на растечка глобална поларизација, просторот за таква игра се намалува. Во свет кој сè повеќе се дели на блокови, неутралноста станува сомнителна, а балансирањето – привремено.
Од американска перспектива, Србија е под лупа поради изборни нерегуларности, корупција и врските со рускиот енергетски сектор. Од руската перспектива, секое приближување кон ЕУ и НАТО е потенцијално предавство. Кина, пак, ја гледа Србија како влезна точка во Европа, но без безбедносни гаранции.
Резултатот е парадоксален: Вучиќ се обидува да им се допадне на сите, но во новата геополитичка реалност сè повеќе делува како партнер на кој никој не смета целосно. Во Вашингтон, според Фукујама, Србија не е ни приоритетна тема; во Москва, довербата е еродирана; во Брисел, трпението е ограничено.
Европа меѓу реформи и блокади
Во оваа равенка, Европската Унија би можела да биде стабилизирачки фактор, но само доколку ја надмине сопствената институционална парализа. Фукујама смета дека правилото на консензус ја прави ЕУ ранлива на блокади од поединечни членки и ја спречува да делува како вистинска геополитичка сила.
Без поцврста и поодлучна Европа, Балканот останува простор каде што надворешните сили ќе продолжат да ја тестираат својата моќ – преку енергетика, безбедност, инфраструктура и политичко влијание.
Заклучок: Крај на удобната неутралност
Пораката што произлегува од анализата на Фукујама е јасна: светот влегува во период на поотворена конфронтација меѓу големите сили, а малите и средните држави ќе мора да избираат. Политиката на балансирање може да функционира во време на релативна стабилност, но во ера на нова поделба на сферите на влијание таа станува ризична стратегија.
За Србија, тоа значи дека времето на геополитичка амбигвитетност истекува. А за Балканот – дека повторно станува сцена на големата игра, во која довербата вреди повеќе од декларациите, а изборот на страна повеќе не може бесконечно да се одложува.