Истребување на неандерталците: мит за војна, реалност за исчезнување

Во популарната фантазија, исчезнувањето на неандерталците е едноставна сцена: модерните луѓе пристигнуваат во Европа и „ги бришат“ своите најблиски роднини од мапата. Таа верзија е драматична, лесна за раскажување и удобна за еден вид цивилизациска суета – идејата дека победивме затоа што бевме „паметни“, „поорганизирани“ или едноставно „посилни“. Но, новите синтези од археологија, генетика и моделирање ја прават приказната далеку понепријатна за такви едноставни митови: исчезнувањето не личи на една пресметка, туку на бавен распад под повеќе притисоци што се преклопуваат.

Клучниот проблем за секоја „теорија на истребување“ е што нема јасен „пушечен чад“: нема масовни гробници што недвосмислено покажуваат организиран масакр, нема сигурен археолошки печат на „војна меѓу видови“, нема лабораториска пресуда дека болест донесена од Homo sapiens ги покосила неандерталците. Она што го има се траги на насилство на поединечни скелети, но тие траги не кажуваат кој го нанесол ударот, ниту дали станува збор за конфликт меѓу групи или за внатрешни пресметки, несреќи, ритуали. Во исто време, има многу поцврсти докази дека двата човечки вида се преклопувале во време и простор – доволно долго за да се создадат услови за конкуренција, имитации, размена на идеи, но и за генетско мешање.

Хронологијата тука е важна затоа што ја руши идејата за „брза замена“. Според радиојаглеродни анализи на десетици клучни локалитети, неандерталците исчезнувале во различни делови од Европа во различни моменти, а преклопувањето со современи луѓе траело со илјадници години – во некои проценки од околу 2.600 до 5.400 години. Тоа не е „блицкриг“, туку долга зона на триење, во која исходот не е однапред зададен на секој локалитет. Во некои региони, современите луѓе можеби пристигнувале таму каде што неандерталците веќе биле во пад или исчезнати; во други, се судирале за исти ресурси и исто пространство.

Вториот крупен слој е демографијата – суровата математика на малите популации. Генетските показатели за неандерталците често упатуваат на ниска генетска разновидност и мали групи. Кога групите се малубројни, блиските сроднички врски стануваат речиси неизбежни, а тоа ја зголемува шансата наследните проблеми да се „заклучат“ во популацијата. Во такви услови, дури и мал пад во преживувањето на новороденчињата или мал раст на ризиците во бременоста може за неколку десетици генерации да ја турне популацијата во точка без враќање. Ако на тоа се надоврзе и фрагментацијата – расцепкани групи што ретко се среќаваат меѓусебно – тогаш исчезнуваат и мрежите за помош, размена и грижа, кои кај ловечко-собирачките заедници се прашање на опстанок, не „културна надградба“.

Третиот слој е конкуренцијата, но не како романтизирана „војна“, туку како секојдневна борба за калории во нестабилен пејзаж. Кога два вида/популации се хранат со сличен плен, се движат низ слични коридори и ја делат истата сезонска логистика, дури и мала предност во ефикасноста може да создаде каскаден ефект. Моделите што симулираат ширење на популации во услови на брзо менливи клими сугерираат дека наглите климатски промени сами по себе не мора да бидат „глобалниот убиец“, но дека реалистично исчезнување на неандерталците станува веројатно кога Homo sapiens има предност во искористувањето на оскудните ресурси. Тоа може да значи пофлексибилни стратегии за лов, поголеми социјални мрежи што побрзо пренесуваат иновации, подобра распределба на ризикот, подобра организација на движење и снабдување. Ништо од тоа не бара мечеви и „геноцид“ – доволно е да значи дека, во лоши години, едните се опоравуваат, а другите не.

Четвртиот слој, кој ја прави приказната најкомплицирана, е мешањето. Неандерталците не „исчезнаа“ во смисла на целосно исчезнување на нивното наследство – напротив, дел од нивната ДНК е присутен кај современите луѓе надвор од Африка. Истражувањата за времетраењето на генетскиот проток упатуваат дека мешањето не било еден единствен настан, туку подолг период што се протегал со илјадници години, со просечна временска точка околу 47.000 години наназад, а траење од околу 7.000 години во некои модели. Тоа не изгледа како „тотална војна“, туку како контакт во кој постоеле и судири и коегзистенции, и оддалеченост и повремена блискост.

Сепак, мешањето не е романтична „интеграција“ што автоматски спасува популации. Може да функционира и како бавно разлевање што го губи „потписот“ на малата група: ако една популација е бројно доминантна и постојано пристигнуваат нови групи, тогаш гените на малата популација може да преживеат, но таа популација како препознатлив ентитет да исчезне. Дополнително, не секое мешање е биолошки „безболно“. Една понова хипотеза оди во насока на можни генетски несовпаѓања што би ја отежнувале репродукцијата кај хибридни потомци во одредени комбинации, со што би се намалувал репродуктивниот успех на малите популации токму таму каде што најмногу им треба „свежа крв“. Ако тоа звучи како маргинален детал, токму таквите маргинални детали ја менуваат демографската равенка.

На крај, тука е географијата на „последните упоришта“, која често се користи за драматичен ефект. Иберијскиот Полуостров долго се смета за една од последните сцени каде неандерталците опстојувале доцна, во мозаик од микроклимати и засолништа. Но, дури и кога се гледа токму тој простор, симулациите што комбинираат климатски податоци со археолошки траги покажуваат дека климатските нишалки меѓу студ и топло ги правеле популациите кревки, а шансите за стабилна коегзистенција и мешање можеле да бидат изненадувачки ниски. Во една таква реконструкција, се појавува и проценка за многу мала веројатност за генетско мешање на одредени подрачја, со тоа што потенцијалните контакти би биле концентрирани таму каде што човечките движења први влегувале во „прозорец“ пред исчезнувањето на неандерталците. Тоа не е приказна за една армија што маршира и „чисти“, туку за времеплов од фази: доаѓање, адаптација, ширење, локални контакти, локални колапси.

Затоа прашањето „дали современите луѓе ги истребија неандерталците“ денес најчесто добива одговор што не е ниту утешен, ниту спектакуларен: веројатно не постои една причина, ниту една сцена на истребување. Повеќе личи на тоа дека неандерталците влегле во критична фаза со малубројни и расцепкани групи, под влијание на климатски удари и локални еколошки шокови, а потоа доаѓањето на Homo sapiens ја зголемило конкуренцијата и ја забрзало динамиката на исчезнување како посебен човечки свет. Во тој процес, дел од неандерталците не „исчезнале“ – туку се претопиле во нашата генетска историја, додека нивните заедници како препознатлива форма на живот се распаднале под притисок што траел со милениуми.