Skip to content
Од 16 февруари 2026 година Министерството за образование и наука стартува со теренски средби на универзитетите, како дел од јавната расправа за новиот Закон за високо образование. Намерата, според најавите, е спорните и најкоментирани членови да се „расчистат“ директно со професорите и академскиот кадар, наместо дебатата да остане сведена само на коментари на електронски системи и меѓусебни соопштенија.
Министерката Весна Јаневска изјави дека јавната дебата сè уште трае и дека се очекуваат официјални, интегрирани забелешки од универзитетите. Дел од коментарите веќе пристигнуваат преку ЕНЕР и по електронска пошта, но позицијата на МОН е дека клучни ќе бидат ставовите што институциите ќе ги усогласат внатрешно, за потоа да се види каде има консензус, а каде ќе треба дополнителни корекции.
Суштината на овој процес е што предложеното законско решение не отвора само технички измени, туку прашања што директно ја допираат универзитетската автономија, критериумите за академско напредување, финансирањето и начинот на управување. Во јавноста веќе се издвојуваат неколку точки што се перципираат како „црвени линии“, а токму околу нив МОН сака дискусија лице-в-лице.
Меѓу најгласните дилеми е предлогот, еднаш избрани редовни професори во иднина да имаат реизбор на секои седум години, како и заострувањето на критериумите за избор во звања преку поголеми барања за научна продукција во меѓународно индексирани списанија. Паралелно, најавена е и логика на „чистење“ на студиски програми со минимален интерес, со аргумент дека систем со над илјада програми, од кои дел со по неколку запишани студенти, ја разредува и наставата и ресурсите.
Во пакетот што се коментира јавно влегуваат и промени во финансирањето – идеја за повеќе пари за институциите што исполнуваат повисоки критериуми, како и поголема отчетност во трошењето. Во ист контекст се споменуваат и измени поврзани со мандатот и моделот на избор на ректори, односно поместување на тежината во управувањето и надзорот, што дополнително ја политизира дебатата бидејќи секоја интервенција во „внатрешниот живот“ на универзитетите кај нас традиционално се чита како тест за автономијата.
МОН, од друга страна, настапува со тезата дека сегашниот законски рамковник произведувал повеќе проблеми отколку решенија и дека државата сака мерлив исчекор во квалитетот, рангирањето и научната продукција, со период на прилагодување за оние што се „затекнати“ во избори и постапки. Во меѓувреме, јавната расправа формално продолжува преку ЕНЕР и институционалните канали, а средбите по универзитетите се обид да се фати ритам пред документот да влезе во владината и потоа парламентарната процедура.
Прашањето што останува да виси над целата динамика е дали расправите ќе донесат вистински компромис околу спорните членови или само ќе ја префрлат тензијата во следната фаза – кога законот ќе се претвори во политичка тема во Собранието на Република Северна Македонија, наместо во технички договор меѓу државата и академската заедница.