Skip to content
Дебатата за минималната плата кај нас најчесто се води како да е исклучиво спор меѓу работници и работодавачи: дали „може“ да се плати повеќе, дали ќе има отпуштања, дали ќе растат цените. Во таа слика пензионерите обично се оставени настрана, како да немаат ништо заедничко со минималецот. Само што пензиите не живеат во вакуум. Во Северна Македонија тие се врзани за две работи што директно се поместуваат кога растат платите: просечната исплатена плата и приливите од придонеси што го полнат пензискиот фонд.
Првата и најконкретна врска е во законот. Усогласувањето на старосната пензија се прави по таканаречената „швајцарска формула“: 50% според индексот на трошоците за живот и 50% според порастот на просечно исплатената плата, и тоа двапати годишно – на 1 март и на 1 септември. Тоа не е политичка флоскула, туку јасна одредба.
Што значи тоа „преведено“ на секојдневие? Ако просечната плата расте побрзо, половина од тој раст по дефиниција влегува во формулата за усогласување на пензиите. Затоа на пензионерите не им е сеедно дали економијата ќе остане заробена во ниски плати и стагнација, или ќе има реално поместување нагоре. Во официјалните краткорочни економски индикатори, на пример, се наведува дека соодносот меѓу просечната пензија и просечната исплатена плата изнесувал 57,7% (септември 2025 во однос на последно достапната просечна плата). Тој сооднос е слика за тоа колку пензиите „дишат“ со платите – и колку се чувствителни на тоа дали платите растат или тапкаат во место.
Втората врска е индиректна, но исто толку важна: минималната плата е под во целата платна скала. Кога подот се поместува, тоа најчесто повлекува корекции и над него – во фирми каде платите се „набиени“ близу минимумот, во сектори со хроничен недостиг на кадар, па и таму каде работодавачите мора да реагираат за да задржат работници. Не секое зголемување на минималецот автоматски ја крева просечната плата драматично, но кога ефектот е масовен – во економија со многу ниско платени работни места – просекот се поместува. А штом просекот се поместува, тоа веќе е директен сигнал во пензиската формула.
Третата врска оди преку системот на придонеси. Пензискиот систем од првиот столб се финансира со придонеси што се пресметуваат како процент од бруто-платата; стапката за задолжително пензиско и инвалидско осигурување изнесува 18,8%. Кога растат платите – особено на дното каде има најмногу луѓе – расте и приливот во фондот. Тоа не е „помош за работниците“, туку и стабилизација на изворот од кој се исплаќаат сегашните пензии.
Четвртата врска е најчесто игнорирана во дневната политика, а за пензионерите е клучна во перспективата „денес–утре“: денешните работници на минимална плата се утрешни пензионери со ниска пензија. Висината на пензијата во системот зависи од работниот стаж и од заработувачката низ години, а платите од минатото се валоризираат за да се пресмета пензиска основа. Кога голем дел од работниот век е поминат на ниска плата, резултатот е ниска пензиска основа – и долгорочен притисок повторно да се бараат „вонредни“ покачувања, линеарни додатоци или политички интервентни мерки. Поголем минималец денес значи дека дел од идните пензии ќе тргнат од повисока основа утре.
Тука е и психолошката замка: пензионерите често ја слушаат реченицата „повисок минималец ќе донесе инфлација“ и логично се плашат дека ќе изгубат куповна моќ. Но законската формула за усогласување не е само „ценовна“, туку половина е врзана за платите. Ако целата економија остане притисната кон ниски плати, пензиите реално нема од каде да ја надоместат разликата – освен со повремени политички одлуки, кои секогаш доаѓаат со цена: селективност, доцнење и нови поделби меѓу „пониски“ и „повисоки“ пензии.
Затоа прашањето за минималната плата, гледано од пензионерски агол, не е туѓа тема. Тоа е прашање за тоа дали државата ќе има економија во која просечната плата расте доволно за пензиите да се усогласуваат предвидливо, дали ФПИОМ ќе има посигурни приливи од придонеси, и дали следната генерација пензионери ќе дојде со уште подолг ред на луѓе што живеат „под линија“ и чекаат интервентни мерки.
Извори за истражување: Службен весник на РСМ; Министерство за труд и социјална политика; Управа за јавни приходи; МДТ – краткорочни економски трендови; International Labour Organization; OECD/IOPS; Finance Think.