Skip to content
Министерот за надворешни работи и надворешна трговија Тимчо Муцунски ја турка пораката дека Македонија е „блиску“ до договор со САД за царините и дека рамката за „реципрочна, фер и балансирана трговија“ е уште една потврда за стратешкото партнерство со Вашингтон. Во неговото објаснување, суштината не е во тоа што САД засега ја задржуваат царината од 15% за производи со македонско потекло, туку во најавата дека ќе се идентификуваат категории што ќе добијат нулта стапка – односно, за дел од клучните индустрии тарифата да падне на 0%.
Во истата линија се вклучи и премиерот Христијан Мицкоски, кој најавува дека за околу 63–64 „стратешки“ производи Македонија би добила повластен режим со едноцифрени стапки, во распон од 0 до 6,5%. Идејата што ја продава Владата е едноставна: иако стартот изгледа асиметрично, „успехот“ е во списокот што треба да ја намали царинската бариера за дел од извозот и да ја направи Америка попредвидлив пазар за домашните компании.
Но токму тука почнува политичката „сопка“ во зборот фер. Во заедничката рамка објавена од Белата куќа, Македонија презема јасна обврска да ги укине царинските давачки за сите американски индустриски и земјоделски производи што се извезуваат кај нас. Американската страна, пак, ја задржува реципрочната тарифа од 15% за македонските производи, со дополнување дека ќе „идентификува“ производи кои би добиле 0% – и дека може да се разгледуваат и други модификации по финализирање на договорот.
Со други зборови, на македонската страна „фер“ ѝ значи целосно отворање на сопствениот пазар за американска стока уште во рамката, додека на американската страна „фер“ значи задржување на 15% како правило и намалување по исклучок – преку листа што допрва треба да се испорача. Тоа ја прави дебатата повеќе политичка отколку економска: Владата продава стратегиска блискост и „поголем пристап“ до американскиот пазар, додека критичарите гледаат договор што на старт ја става Македонија во позиција да отвори повеќе отколку што добива.
Во пакетот, рамката не е само царина. Во документот се наведуваат и преговори за нетарифни бариери, посебни консултации за пристап на американски земјоделски производи на македонскиот пазар, како и ставки за дигитална трговија – меѓу кои и обврска Македонија да не воведува дигитален данок и да поддржи траен мораториум на царини за електронски трансакции во рамки на СТО. Сето тоа, од американска перспектива, се продава како „отстранување црвена лента“ и полесен извоз за американските производители, со јазик што недвосмислено го става во преден план интересот на американските извозници.
Енергетскиот дел, исто така, е вграден како политичка и економска „цена“: рамката ја врзува Македонија со план за набавка на американски течен природен гас по завршување на новиот гасен интерконектор со Грција. Тоа отвора нова линија на прашања дома – дали „фер трговијата“ е само царинска математика или и геополитичка размена во која Македонија купува енергенси и прифаќа правила, за возврат на повластени стапки за дел од извозот.
Муцунски во јавните настапи инсистира дека токму таа комбинација е „мерлив успех“: повисока предвидливост, регулаторна рамка и конкурентна предност за македонските компании на еден од најголемите пазари. Но реалната проверка допрва ќе дојде со две работи што засега недостигаат од јавната слика: прво, кои се 63–64 производи што ќе добијат повластена стапка и каква точно ќе биде таа стапка по категории; и второ, какво ќе биде домашното влијание од целосното укинување на царините за американска стока – во земја каде што царината и понатаму е инструмент со кој се штитат поединечни чувствителни сектори.
До тогаш, „фер“ останува маркетиншки збор што го носи политичката порака за стратешка близина, а не завршена економска равенка. На крај, токму листата на производи со 0% и реалната динамика на македонскиот извоз ќе покажат дали договорот е „фер“ за компаниите – или „фер“ само за соопштенијата.