Skip to content
Американскиот претседател Доналд Трамп јавно потврди дека ја разгледува можноста за „ограничен“ воен удар врз Иран, доколку во краток рок не се постигне договор за ограничување на иранската нуклеарна програма. Изјавата доаѓа во момент кога Вашингтон веќе постави јасен временски притисок врз Техеран – Трамп најави дека следните 10 до 15 дена се „доволни“ за да се види дали има договор, а ако нема, предупреди дека може да следуваат „навистина лоши работи“.
Реториката на Белата куќа, според дел од американските медиуми, се движи по линијата „договор или сила“, додека зад сцената, како што пренесуваат светските агенции, военото планирање влегува во понапредна фаза. Во таа рамка се спомнуваат опции од ограничени удари што би служеле како притисок, па сè до сценарија што би можеле да се претворат во подолга кампања ако дипломатијата пропадне.
Од иранска страна, шефот на дипломатијата Абас Арагчи порача дека заканите и притисокот нема да го поколебаат Техеран и најави дека Иран подготвува контрапредлог што, според неговите зборови, би можел да биде готов во следните неколку дена за внатрешна оценка. Тој тврди дека на последните разговори, американската страна не барала целосно „нула збогатување“ ураниум, ниту Иран понудил суспензија на збогатувањето, туку дека фокусот бил на механизми што би гарантирале дека програмата останува мирољубива, со мерки за доверба и прашањето на санкциите како дел од пакетот.
Овие позиции, меѓутоа, се судираат со поострата формулација што доаѓа од Белата куќа: дека Иран не смее да има капацитет за нуклеарно оружје. И токму тука преговорите стануваат најкршливи – ако една страна бара практично ограничување на капацитетите, а другата инсистира на суверено право на збогатување во некаква форма, секоја воена закана ја намалува шансата за компромис и ја зголемува шансата за тврд одговор.
Во позадина, во регионот се трупа американска воена моќ, што дополнително го подига ризикот од ескалација. Во американските проценки се калкулира и со фактот дека Иран, во случај на напад, подолго време најавува одмазда врз американски бази, позиции и средства низ Блискиот Исток. Дури и ограничен удар, предупредуваат некои регионални извори, може да биде „точка без враќање“ што ќе ги прекине разговорите и ќе ја префрли кризата од дипломатска на безбедносна траекторија.
Русија во меѓувреме јавно предупреди на „невидена ескалација“ околу Иран и повика на воздржаност, што покажува дека тензијата веќе се чита како поширока геополитичка ситуација, а не само како билатерален спор Вашингтон–Техеран. Пазарите, пак, реагираат како што реагираат секогаш кога Блискиот Исток се приближува до конфликт – со нервоза околу енергенсите и со страв дека секој инцидент може да го погоди најчувствителниот дел од светската економија: транспортот и цената на нафтата.
Во следните денови, одговорот на клучното прашање нема да биде во декларациите, туку во темпото на преговорите и во сигналите од теренот. Дали рокот од 10–15 дена е вистински дипломатски притисок за договор, или претходница за удар што би требало да го „скрши“ отпорот на Техеран – тоа ќе го покажат потезите, не зборовите.