Skip to content
Министерката Весна Јаневска на дебата во МАНУ порача дека „квалитетот на високото образование драстично опадна“ и дека новиот предлог-закон треба да го врати изгубеното ниво со „повисоки, но достижни“ критериуми за напредување во звања.
Тоа е теза што ретко кој јавно би ја оспорил. Во јавноста одамна кружи чувство дека системот произведува премногу дипломи со премалку тежина, дека научноистражувачката работа често е формалност, а студентот е оставен да избира меѓу хаотични програми, пренатрупани предавања и административна логика која повеќе се грижи за бројки отколку за резултати. Но токму во моментот кога министерката ја лоцира причината и лекот, се појавува едно невидливо прашање во нејзината „математика“: каде се приватните универзитети во приказната за падот и во планот за исправка.
Јаневска аргументира со најсилната државна логика: високото образование треба да создава јавно добро, државата ги финансира високообразовните установи и затоа мора да бара отчетност за трошењето на средствата и одговорност за резултатите. Во таа формулација тежиштето природно се става на државните универзитети, на јавните пари и на механизмите со кои владата може да „стегне“ критериуми таму каде што буџетот е директен.
Но „квалитетот на високото образование во државата“ не е исто што и „успешноста на државните универзитети“. Ако се зборува за квалитет како јавен интерес, тогаш во него влегуваат и програмите што ги посетуваат илјадници студенти надвор од државниот сектор, дипломите што се признаваат во системот, кадрите што утре ќе конкурираат на истиот пазар на труд, и професиите каде што јавната безбедност и компетентноста се чувствителни теми.
Тука се кријат бројките што ја комплицираат политичката слика. Според Државен завод за статистика, во академската 2023/2024 година 22,1% од запишаните студенти биле во приватни високообразовни установи, а 77,9% во јавни. Тоа значи дека во секоја расправа за пад на квалитет, барем еден од пет студенти е во сегмент кој најчесто останува надвор од политичката реторика за „државно финансирање“ и „буџетска отчетност“.
Паралелно, системот е далеку поширок од неколку големи државни универзитети. Во европските прегледи за земјата се наведува дека студиските програми се нудат во вкупно 28 јавни и приватни високообразовни институции, во различни форми и типови. Со други зборови, квалитетот не се мери само на една адреса и не се поправа само со една група мерки насочени кон јавниот сектор.
Кога министерката ја става реформата на „повисоки критериуми за напредување“, таа всушност ја отвора најконтроверзната страница од пакетот. Во јавните настапи се појавуваат конкретни стандарди за избор во звања, со обврска за повеќе трудови и дел од нив во бази како Web of Science или Scopus. Такви критериуми, на хартија, звучат како директен удар врз инфлацијата на титули и врз формализмот во напредувањата.
Но тука повторно се враќа прашањето: дали истиот „стегач“ ќе важи за сите, или само за тие што се највидливи и најлесни за политичка контрола. Ако критериумите станат посериозни во јавниот сектор, а приватниот остане со пофлексибилни пракси, пазарот брзо ќе најде начин да ја апсорбира разликата. Студентот кој бара „полесна патека“, а и дел од кадарот кој бара „побрзо напредување“, секогаш ќе ја следи најниската бариера. Во таков случај реформата ризикува да произведе двобрзинско високо образование: едно што се дисциплинира со строги стандарди и друго што ќе биде магнет за незадоволената побарувачка за диплома без тежина.
Владата, секако, ќе одговори дека законите и контролата не се сведуваат само на буџетската линија. Во системот постои Агенција за квалитет во високото образование, која според европските тела е независно тело создадено со Законот за високо образование и која ги опфаќа акредитацијата и евалуацијата на студиски програми и институции, со старт на работа во 2020 година. На хартија, тоа значи дека приватниот сектор не е „надвор“ од системот, туку е формално внатре во правилата за акредитација и надворешна евалуација.
Прашањето е дали политичката дебата и јавната перцепција го следат тој факт. Во јавните пораки, главниот аргумент често се врти околу „државата финансира, па бара отчетност“. Тоа е легитимна рамка, но е тесна. Бидејќи државата, дури и кога не финансира директно, сепак ја гарантира правната важност на дипломите, ги вградува квалификациите во системите на лиценцирање и вработување и на крај го носи товарот кога квалитетот ќе се претвори во ризик за јавниот интерес. Токму затоа приватните универзитети не можат да останат „слепа точка“ во реформската реторика.
Дополнителен сигнал дека реформата допира чувствителни професии е и најавата дека предлог-законот не дозволува вонредно студирање за дел од регулираните професии, со аргумент „јавен интерес“, при што се спомнуваат медицинските и наставничките факултети. Оваа линија ја отвора најважната димензија на прашањето: ако државата смета дека за одредени професии режимот на студирање е прашање на јавна безбедност и квалитет, тогаш таа логика мора да важи еднакво, без оглед дали програмата е на јавен или приватен универзитет.
Во политичка смисла, токму тука се наоѓа сржта на тезата „никој не ја спори Јаневска дека немаме квалитет“. Спорното е што реформата се претставува како битка за квалитет, а се комуницира како битка за дисциплина на државниот сектор. Ако приватниот сегмент е значаен во бројки и влијание, а јавноста не слуша јасен план како таму ќе се мери и ќе се санкционира неквалитетот, тогаш целата реформа почнува да личи на селективна математика: ги броиме проблемите кога се на буџет, ги избегнуваме кога се на пазар.
И тука влегува уште една политичка дилема: „квалитет“ не е само публикациска норма за професорите, туку и прашање на програмска инфраструктура, лаборатории, пракса, услови за студентите, реална интернационализација и мерливи исходи. Ако реформата се сведува на звања, а не го отвора целосно прашањето кои програми реално произведуваат компетентни дипломци, ќе остане простор за паралелни светови: формално уреден систем и реално неурамнотежен квалитет.
Затоа, вистинската проверка на реформата нема да биде во тоа дали ќе се зголемат критериумите на хартија, туку дали јавноста ќе добие транспарентна слика за сите институции, јавни и приватни, со споредливи индикатори и со јасни последици кога стандардите не се исполнуваат. Во спротивно, изјавата дека „квалитетот драстично опадна“ ќе остане точна дијагноза, но лекот ќе важи само за дел од пациентите.