Skip to content
Доколку Украина и Молдавија станат членки на Европската Унија, членството на земјите од Западен Балкан треба да се разгледа во истиот бран на проширување, изјави неодамна латвискиот претседател Едгарс Ринкевичс на Минхенската безбедносна конференција.
Зборувајќи за идејата за „можеби најголемото обединување на Европа под различни правила“, тој нагласи дека Западен Балкан мора да се земе предвид, истакнувајќи дека ЕУ го изгубила кредибилитетот во тој регион. Според Ринкевичс, довербата е изгубена поради повеќегодишното одложување на членството.
Оваа изјава можеби немаше да биде толку необична ако не дојдеше од Североистокот, од балтичка земја, членка на блок кој генерално е резервиран во однос на интеграцијата на Западен Балкан во ЕУ, анализира белградски НИН.
Што всушност рече Ринкевичс и како треба долгорочните кандидати за членство во ЕУ од Западен Балкан да ги разберат неговите пораки?
Имено, Ринкевичс рече дека европските лидери сè уште не се подготвени да разговараат за конкретните датуми на новиот бран на проширување, како и дека многу зависи од евентуалниот мировен договор со Русија, и дека доколку Москва не се согласи со договорот, спроведувањето на плановите за проширување ќе биде тешко. Тој додаде дека не може ни да замисли мировен договор оваа година. Но, тој не е единствениот кој неодамна поотворено зборува за проширувањето, кое не смее да ги изостави земјите од Западен Балкан. Во неколку наврати, шефицата на европската дипломатија, Каја Калас, истака слична поента, велејќи дека Украина треба да биде примена според забрзана постапка, додека другите кандидати не смеат да бидат заборавени.
Станува сè поочигледно дека идејата за постепена интеграција во единствениот пазар пред полноправно членство, преку фазен пристап, истовремено се загрева, со цел да се намали противењето во рамките на Европската Унија и да се зајакне нејзината институционална подготвеност. Изјавите на Ринкевичс за „обединување на Европа“ според различни правила треба да се гледаат и во оваа светлина. Познавачите на ситуацијата се согласуваат дека враќањето на интеграцијата на Западен Балкан на агендата на ЕУ и причината за малку поинаквите ставови на поединечните членки по ова прашање секако треба да се бараат во промената на геостратешките приоритети по војната во Украина. Сепак, и покрај знаците за промена на ставот на поединечните земји, сè уште постојат значителни разлики во наклонетоста кон балканските земји.
Различни пристапи кон проширувањето на Западен Балкан
Во однос на влезот на Западен Балкан во ЕУ, постојат неколку различни пристапи. Постојат земји кои поддржуваат брза интеграција, како што се Чешка и Унгарија, земји кои се за постепен пристап, како што се Франција, но и земји кои отворено изразуваат скептицизам кон бранот на проширување на ЕУ, како што се Холандија и Литванија. Повнимателен пристап кон проширувањето на Западен Балкан се припишува и на Латвија, која, заедно со другите балтички земји, првенствено се залага за забрзан прием на Украина и Молдавија од безбедносни причини.
Критиките кон балтичките земји кон земјите од Западен Балкан најчесто се засноваат на безбедноста и вредностите, а најизразените се однесуваат на недоволното усогласување со санкциите против Русија и надворешната политика на Унијата воопшто, што се однесува на Србија. И тука е владеењето на правото, борбата против корупцијата, бидејќи инсистира на строга примена на Копенхашките критериуми.
Можеби затоа е интересно укажувањето на промена во реториката на лидерот на една од тие земји, бидејќи претходно немаше романтични идеи за „најголемото обединување на Европа“.
Колку е изводлив предлогот за „најголемото обединување на Европа“?
Поранешната амбасадорка во ОБСЕ и членка на Форумот за меѓународни односи, Бранка Латиновиќ, за НИН вели дека изјавите на латвискиот претседател веројатно се однесуваат на проценките направени во рамките на ЕУ. Како и на фактот дека има интензивни дискусии во самата ЕУ, но, Латиновиќ оценува дека тоа се „веројатно само размислувања“.
„Ќе видиме како може да се постигне таа крајна цел и со која брзина. Многу зависи од конфликтот во Украина, колку долго ќе трае или дали ќе се постигне примирје или договор во догледно време, со оглед на тоа што тоа е приоритет на таа листа. Сето ова е сè уште голема непозната“, истакнува таа.
Но, додава таа, добро е да се размислува и да се зборува за проширувањето кон Западен Балкан воопшто. Таа верува дека лидерите на ЕУ сфаќаат дека целта што подразбира мир на европскиот континент, односно безбедноста кон која се стремат, не може да се постигне без земјите што не се дел од Унијата. Земјите од Западен Балкан се дел од тоа, додава таа, поради што се стремат кон практични решенија. Сепак, ова не значи дека треба да се има големи надежи, истакнува Латиновиќ.
„Не треба да се надеваме дека ова прашање ќе се реши брзо. Тоа е комплициран и долг процес. Покрај тоа, не треба да го заборавиме фактот дека преовладувачкиот став во ЕУ е дека членството се добива врз основа на заслуги. Ниту една земја не треба да се надева дека сега ќе биде „разгледано“. Најдобриот начин да се стане дел од ЕУ е да се оди со петта брзина во исполнувањето на условите што се бараат од земјите-кандидатки“, рече Латиновиќ.
Кога беше прашана за различните групи во рамките на ЕУ во врска со прашањето за проширување кон Западен Балкан, Латиновиќ изјави дека тоа е „посебен проблем со кој се соочува ЕУ“. Таа верува дека ова е последица на стравот од проблеми што Унијата ги имаше поради Унгарија и Словачка, или некогаш Полска.
„Тоа ја направи ЕУ навистина бавна. Затоа се поставува прашањето како и на кој начин би се донесувале одлуките со приемот на нови членки, бидејќи, на пример, ако Србија влезе во ЕУ со право на вето, ќе гласаше против санкциите против Русија. И тука би се појавил проблемот“, вели таа.
„Сигурно е дека од ЕУ ќе произлезе некаков облик или механизам на надзор што ќе им овозможи на новите земји-членки да не го злоупотребуваат тој консензус, односно правото на одлучување, а во исто време да станат членки на начин што нема значително да го намали нивниот капацитет за членство во Европската Унија“, заклучува Латиновиќ за НИН.
„Потребна е цел за да се генерира максимална брзина на трката“
Аналитичарот на Виенскиот институт за меѓународни економски студии (WiiW) Марио Холцнер процени дека би било политички корисно за ЕУ да иницира брзо проширување на блокот, што исто така би ги направило институционалните реформи неизбежни и би одредило датум за целосно европско обединување. Според него, во време кога Европејците се соочуваат со егзистенцијални закани и од Истокот и од Западот, како и досега во историјата, за ЕУ, која може да се прилагоди на кризи, како што покажува заедничкото задолжување за време на пандемијата, адаптацијата повеќе не е доволна, туку е потребно драматично забрзување.
Искуството покажува дека ЕУ и нејзините членки имаат тенденција да се реформираат само кога се „потпрени на ѕид“, вели Холцнер во текстот „Обединета Европа 2031: Проширување, продлабочување, преживување“ објавен на веб-страницата на WiiW. Денес, за Европа, соочена со потенцијалните закани од економска стагнација и конкуренција од големите сили, одложувањето на реформите е неразумно, а Брисел се соочува со прашањето како да се стимулира акција пред кризата да се претвори во катастрофа.
Холцнер верува дека би било политички корисно доколку носителите на одлуки започнат брза експанзија што би ги направила институционалните реформи неизбежни, со силни напори што веројатно ќе го направат процесот неповратен. Авторот наведува бројни примери кога проширувањето и измените на европските договори се совпаднале и истакнува дека проширувањето создало притисок за продлабочување на ЕУ.
Актуелните дебати за „лесното членство“ на Украина во ЕУ веќе ја одразуваат итната потреба за хармонизирање на проширувањето и институционалните реформи. Поамбициозен пристап, според Холцнер, би бил да се одреди фиксен датум за полноправно членство на сегашните кандидати, вклучувајќи ги Западен Балкан, Молдавија и, пред сè, Украина. Холцнер рече дека, правилно дизајниран, таков рок би го зајакнал, а не би го ослабнал, процесот на пристапување врз основа на заслуги, додавајќи дека тоа би ги претворило преговорите за acquis во трка меѓу конкурентите.
„Потребна е цел за генерирање на максимална брзина на трката, не само меѓу кандидатите, туку и меѓу постојните членки кои се принудени паралелно да ги реформираат своите институции“, рече Холцнер.
Тој понатаму пишува дека скептиците посочуваат на пречки, односно дека дури и ако преговорите се успешни, ратификацијата останува неизвесна и во некои земји бара референдум. Тие прашуваат зошто гласачите на ЕУ би го поздравиле приемот на некои од најсиромашните земји во Европа во блокот. Според Холцнер, одговорот лежи во проширувањето на „трката“ кон ЕУ. Тој верува дека побогатите европски општества кои неодамна покажаа обновен интерес за членство во ЕУ, како што се Исланд и Норвешка, треба да бидат охрабрени да учествуваат.