Skip to content
Аферата со шпионскиот софтвер „Предатор“ ја отвора клучната дилема: зошто во еден случај (Грција) има судски пресуди и формално утврдена одговорност, а во друг (Северна Македонија) јавноста остана без јасен институционален епилог?
Во Грција, случајот доби силна институционална динамика: парламентарни истраги, медиумски притисок, меѓународно внимание и на крај – судска одлука. Судот утврди незаконско прислушување и прекршување на приватноста, со што аферата од политички скандал премина во правно санкциониран случај. Тоа испрати порака дека, барем формално, злоупотребата на комерцијален шпионски софтвер не останува без последици.
Во Северна Македонија, пак, фокусот се задржа главно на меѓународниот аспект – санкциите од САД кон Cytrox AD и поврзаните структури од конзорциумот Intellexa – но без транспарентен домашен судски процес што би расчистил дали, како и од кого бил користен софтверот „Predator“. Иако постоеја политички обвинувања и собраниски расправи, не се појави јавно утврдена правна одговорност за евентуална злоупотреба на надзорна технологија.
Во Македонија случајот исплива на површина во март 2024 година кога аферата околу шпионскиот софтвер познат како „Предатор“ (Predator spyware) се разви од технолошки скандал до меѓународна безбедносна тема која ја вклучи нашата земја, Израе, САД, европски институции и бројни независни истражувачки групи, а компанијата Cytrox AD се најде на „црната листа“ на САД.
Суштината на аферата е во тоа што овој софтвер не беше развиен од некоја голема мултинационална фирма, туку од компанијата Cytrox AD со седиште во Скопје, во соработка со други правни лица поврзани преку конзорциумот Интелекса.
Глобална употреба и злоупотреби
„Предатор“ е малициозен софтвер за следење кој може:
- да се инфилтрира без клик („zero-click“) на мобилни уреди,
- да овозможи пристап до податоци, локација, апликации и содржини на уредот,
- и да извршува детален надзор на комуникациите.
Истражувањата на независни институции, како Citizen Lab, покажаа дека софтверот бил способен да зарази смартфони и да ги пресретне комуникациите на целни лица без знаење или акција од корисникот.
Според извештаи, „Предатор“ бил користен во различни делови на светот — меѓу кои Египет, Арменија, Оман, Саудиска Арабија, Виетнам и други.
Ова укажува дека, иако софтверот бил „комерцијален“ производ, тој бил лесно злоупотреблив за следење на индивидуи и групи, што создава сериозни прашања за човековите права и приватноста.
Судски епилог во Грција – одговорност и пресуди
За разлика од ситуацијата во Северна Македонија, каде аферата „Предатор“ остана без јасни судски исходи и институционални одговори, во Грција случајот доби конкретен судски епилог.
На 26 февруари 2026 година, грчки суд во Атина ги прогласи за виновни четворицата обвинети поврзани со компанијата Intellexa за илегално прислушување и неовластено пристапување до приватни податоци со помош на шпионскиот софтвер „Predator“. Сите четворица — меѓу кои и основачот на „Intellexa“, Тал Дилијан — беа осудени на вкупни затворски казни од 126 години и осум месеци, при што според грчкото право максимум ослободителниот дел што реално треба да се отслужи е 8 години, бидејќи осудите беа за прекршоци.
Текстот на пресудата утврди дека обвинетите неовластено ги нарушиле законот за тајност на комуникациите, незаконски пристапиле до лични податоци и системски информации, како и дека прекршиле законски регулативи за приватност и заштита на податоци.
Случајот, што во грчките медиуми доби епитет како „Predatorgate“ или „грчкиот Вотергејт“, ја потресе политичката сцена во земјата уште од 2022 година, кога истражувачки новинар и лидер на опозициска партија открија дека нивните телефони биле цел на шпионскиот софтвер. Откритијата предизвикаа парламентарни истраги, оставки на високи владини функционери и широка јавна реакција.
Судскиот исход во Грција е ретка појава во глобалниот контекст на злоупотреба на комерцијален шпионски софтвер и претставува значаен преседан: не само што беше определена судска одговорност, туку и формално беше утврдено прекршување на закони за приватност и комуникациски тајни. Ова ја прави Грција од една страна пример за правна (макар и почетна) одговорност во случај на злоупотреба на технологии за надзор, а од друга страна ја нагласува разликата од Македонија, каде што досега не се појавило слично јавно судско разрешување на аферата со „Предатор“.
Политичка одговорност vs. правна одговорност
Разликата меѓу двете земји ја истакнува и пошироката слабост на институционалната архитектура во регионот: политичката дебата често не се трансформира во правен исход. Во Грција, скандалот доведе до оставки и судска постапка; во Македонија, дебатата остана во рамките на политички препукувања и безбедносна тајност.
Ова ја отвора суштинската дилема: Дали државата има ефективни механизми за контрола на злоупотребата на технологијата за надзор?
Во случајот со „Предатор“, станува збор за софтвер што технички може да овозможи целосна дигитална инфилтрација на уред – пристап до пораки, микрофон, камера, локација и комуникации. Во таков контекст, отсуството на јасна истрага и правна разрешница создава перцепција на институционална празнина.
Импликации за човековите права и довербата во институциите
Компарацијата меѓу Македонија и Грција покажува дека прашањето не е само технолошко, туку демократско. Кога постои судски епилог, како во Грција, дури и ако казните се предмет на критики, се воспоставува принципот дека следењето има граници и дека тие граници можат да бидат судски санкционирани.
Кога, пак, нема јасен институционален одговор, како во македонскиот случај, останува сомнежот – дали механизмите за контрола на безбедносните структури се доволно силни и независни?
На крајот, аферата „Предатор“ не е само приказна за една компанија и еден софтвер. Таа е тест за капацитетот на државите да одговорат на злоупотребата на дигиталната моќ. Разликата меѓу Атина и Скопје, барем засега, лежи токму во тоа: дали скандалот ќе заврши како политичка епизода или како судски преседан.