Зошто Иран го нападна Азербејџан?

Иран денес го нападна Азербејџан со беспилотни летала, што, според Баку, влегле во азербејџанската ексклава Нахчиван и погодиле цивилни објекти, при што беа повредени четири лица и беше оштетен терминалот на Меѓународниот аеродром Нахчиван, а уште еден дрон паднал во близина на училиште. Азербејџан отвори кривична истрага, го повика иранскиот амбасадор и најави одмазднички мерки, додека Техеран негира дека стои зад нападот и тврди дека станува збор за провокација насочена кон разгорување раздор меѓу муслимански земји.

Првото објаснување што го наметнуваат меѓународните анализи е геополитичко предупредување. Азербејџан со години има продлабочени воени и економски врски со Израел, купува израелско оружје, а Израел увезува значајни количини азербејџанска нафта; во исто време, во Техеран одамна постои сомнеж дека израелски разузнавачки структури имаат оперативни канали во Азербејџан, што Баку го негира. Во контекст на војната меѓу САД/Израел и Иран, ударот во Нахчиван може да се чита како порака дека Иран ќе ги „казнува“ или ќе ги притиска државите што ги гледа како логистичко или политичко продолжение на израелското влијание во неговото соседство.

Второто можно објаснување е дека нападот е поврзан со борбата за коридори и влијание во Јужен Кавказ. Associated Press пренесува оценка дека планиран транзитен коридор низ Ерменија до Нахчиван, договорен во рамки на поширок политички пакет, е „трн“ за Техеран затоа што би ја намалил зависноста на Азербејџан од копнениот правец преку Иран и би ја ослабел иранската преговарачка моќ во регионот. Ако таквиот проект напредува, Иран губи дел од стратешката улога како „неизбежен премин“ кон Нахчиван и Турција, па демонстративен удар во ексклавата може да има и цел да ја врати таа тема во позиција на притисок.

Третиот мотив, кој често се спомнува во аналитичките кругови, е внатрешно-безбедносен: Иран има голема азерска популација и во услови на војна стравува од дестабилизација преку етнички и гранични линии. Во таква логика, секое приближување на Баку кон Вашингтон и Тел Авив се доживува како ризик што треба да се „потсече“ со предупредување. Истовремено, и ова објаснување останува во домен на проценка, затоа што Иран официјално не презеде одговорност, туку преку претставници повтори дека не ги напаѓа соседите и дека ќе ја провери верзијата што ја пласира Баку.

Најпосле, останува и прашањето дали ударот бил строго намерно насочен кон Азербејџан или станува збор за поширока ракетно-дронска ескалација во која Нахчиван бил избран како најблиска и највидлива точка за демонстрација на дострел. Reuters наведува дека Азербејџан по нападот го затворил јужниот воздушен простор на 12 часа и ги стопирал товарните премини на границата со Иран, што покажува дека Баку го третира настанот како директна закана, без оглед на иранското негирање. Тоа го носи регионот во опасна зона каде едно „објаснување“ може да стане и повод за нов круг на одмазда.