Skip to content
Хаосот со горивата деновиве не се случи само поради скокот на светските цени на нафтата, туку и поради начинот на кој државата реши да реагира токму во момент кога пазарот стануваше најнервозен. Регулаторната комисија за енергетика на 4 март го измени Правилникот за формирање на највисоки малопродажни цени на нафтените деривати, при што го избриша членот 6-а и го смени членот 8, со што новите цени практично почнаа да се носат на седница и да важат од полноќ кон вторник, наместо со порано користената можност за почести вонредни интервенции.
Тоа се случи во ист момент кога нафтата на берзите влезе во див раст. Цената на барелот од 63 до 64 долари на 28 февруари се искачи на 90 долари во петокот, а потоа во утринските часови стигна и до 116 долари. Во такви услови, кога цената се менува од ден на ден, а понекогаш и од час во час, неделното пресметување на домашните цени создаде простор бензинските пумпи да се „снаоѓаат“ на свој начин, наместо пазарот да добие побрза институционална реакција.
Суштината на проблемот е едноставна. Ако дистрибутерот во понеделник треба да продава по цена пресметана врз основа на стара методологија, а во меѓувреме набавната цена на горивото му скокнала драстично, тогаш секој литар продаден по стара цена за него значи директна загуба. Токму тоа го вели и енергетскиот експерт Митко Андреевски за „Слободен печат“, оценувајќи дека дистрибутерите не затворале пумпи за да заработат повеќе, туку за да не продаваат под цена. Според него, во услови на дневни скокови од 20 до 30 проценти, тие барале начин да се заштитат, а тој начин бил едноставно да не точат гориво.
Но ако приватниот сектор се брани од загуба, граѓаните остануваат со празни резервоари и чувство дека системот се распаѓа точно кога треба да функционира најпрецизно. Бензинските пумпи во делови од Скопје ставале ленти, усно ги враќале возачите или повремено не точеле гориво, додека инспекциите биле на терен. Премиерот Христијан Мицкоски тврдеше дека станува збор за привремен недостиг на одредени пумпи во пограничните општини, поради притисок од соседните земји каде цените биле повисоки, но сликата на терен покажуваше многу поширока нервоза.
Во меѓувреме, РКЕ на 9 март ја објави и новата одлука за цените, со која Еуродизелот отиде на 85,5 денари за литар, а бензините и другите деривати исто така силно поскапеа. Тоа значи дека регулаторот на крај сепак мораше да ја пренесе берзанската експлозија врз домашниот пазар, но дотогаш веќе беше создаден вакуум во кој пумпите почнаа самите да си ја менаџираат штетата.
Токму затоа одговорноста не може да се бара само кај бензинските. Да, тие не смеат да тактизираат на штета на граѓаните. Но и државата нема право да го менува правилникот во најчувствителен момент, а потоа да се чуди што пазарот реагира нервозно. Кога војна и геополитички шокови ја креваат цената на нафтата со молскавична брзина, регулаторот не смее да се однесува како да работи во мирен и предвидлив пазар. Ако системот не остава простор за брза и флексибилна реакција, тогаш самиот систем почнува да произведува хаос.
На крајот, приказната со горивата деновиве покажа нешто многу поголемо од обично ценовно поместување. Покажа колку е опасно кога институциите и пазарот влегуваат во криза без исто темпо. Берзите трчаат, правилниците доцнат, бензинските се снаоѓаат, а граѓаните остануваат меѓу паниката и ценовниот шок. И токму во таа празнина се роди хаосот што сега сите се обидуваат да го објаснат.