Skip to content
Плановите на Вашингтон, според кои се очекуваше дека демократските сили во Иран ќе се кренат против режимот по почетокот на израелско-американските воздушни напади, досега не се остварија.
Олександар ЛЕВЧЕНКО*
Територијата на Нахичеванската автономна република, која е одвоена од главната територија на Азербејџан со териториите на другите земји, беше нападната од ирански беспилотни летала пред неколку дена. На 5 март, еден од иранските беспилотни летала беше соборен од азербејџанскиот систем за воздушна одбрана, друг падна на територијата на аеродромот во Нахичеван, додека третиот се урна во близина на средно училиште. Избегнати се човечки жртви, но четири лица се повредени.
Самиот факт на таков инцидент предизвика сериозно негодување во официјален Баку. Од самиот почеток на сегашниот конфликт, Азербејџан зазеде нагласено неутрална позиција, воздржувајќи се од преземање чекори што би можеле да се протолкуваат како непријателски во Техеран. Покрај тоа, Баку изрази подготвеност да обезбеди бесплатна помош на иранската страна во евакуацијата на своите дипломати од Либан, како и да испрати хуманитарна помош во областите на Иран погодени од конфликтот. Претседателот на Азербејџан, Илхам Алиев, беше еден од ретките шефови на држави кои лично ја посетија иранската амбасада за да изразат сочувство за смртта на Али Хамнеи.
Во овој контекст, нападот со беспилотни летала на територијата на Нахичеван, кој се случи еден ден по посетата на азербејџанскиот претседател на иранската амбасада, изгледаше особено провокативен. Претходно, Азербејџан ја отвори својата копнена граница со Иран за евакуација на странски државјани кои ја напуштаат зоната на конфликтот. Сличен хуманитарен коридор функционираше за време на минатогодишната ескалација. Повеќе од илјада и пол странски државјани веќе успеаја да ја напуштат зоната на борбени дејствија и да преминат на територијата на Азербејџан, од каде што имаа можност да се вратат во своите земји во безбедни услови.
Ситуацијата одеднаш се промени откако беспилотни летала, лансирани од територијата на Иран, го нападнаа Азербејџан. Инцидентот веднаш доби остра политичка оценка од Баку. Вооружените сили на земјата се ставени во целосна борбена готовност. Реакцијата на меѓународната заедница следеше речиси веднаш: солидарност со Азербејџан изразија многу меѓународни организации и високи функционери од повеќе од педесет земји. Тоа покажува дека многу земји го гледаат овој настан како потенцијално опасен преседан што би можел да ја прошири географијата на воениот конфликт околу Иран.
Острата реакција на претседателот Илхам Алиев на нападот на иранските беспилотни летала на територијата на Азербејџан беше недвосмислен сигнал. Баку нема намера да толерира закани за неговата безбедност. Нападот врз цивилни објекти не беше само опасна воена провокација, туку беше извршен и во време кога Азербејџан зазема воздржан став кон вооружениот конфликт меѓу Иран, Израел и Соединетите Американски Држави. Баку постојано изјавуваше дека територијата на Азербејџан нема да се користи против која било соседна земја. Претседателот Илхам Алиев остро го осуди терористичкиот чин, нагласувајќи дека одговорните мора веднаш да бидат изведени пред лицето на правдата и дека иранските официјални лица мора да дадат објаснувања и да се извинат.
Ова не е прв случај на провокации од страна на Иран кон Азербејџан. На 27 јануари 2023 година, се случи вооружен напад врз Амбасадата на Азербејџан во Техеран. Вооружениот напаѓач, пробивајќи го обезбедувањето, го уби шефот на безбедносната служба на дипломатската мисија и рани уште двајца припадници на безбедносните сили. Потоа Баку реагираше исклучително остро: азербејџанската амбасада беше евакуирана од Иран, а дипломатските односи беа ефикасно прекинати. Иранската страна беше принудена да се извини и да ја признае одговорноста за инцидентот. На сторителот на терористичкиот напад му беше изречена најстрогата казна.
Како одговор на инцидентот во Нахичеван, владата на Азербејџан одлучи привремено целосно да го прекине движењето на товарниот сообраќај низ сите гранични премини на државната граница меѓу Азербејџан и Иран. Министерството за одбрана на Азербејџан објави дека се подготвуваат потребни мерки за одговор за заштита на територијалниот интегритет и суверенитет на земјата. Министерот за надворешни работи на Азербејџан, исто така, изјави дека се издадени наредби за евакуација на Амбасадата на Азербејџан во Техеран, како и на Генералниот конзулат во Тебриз.
Суштината на настанот покажува дека нападот врз територијата на Азербејџан може да се смета не како случаен инцидент, туку како елемент на насочена стратегија што укажува на лошите намери на Техеран. Во прилог на ова, може да се наведат долгорочни пристрасни наративи, па дури и обиди за закана кон Азербејџан, кои се шират преку телеграмски канали блиски до иранскиот режим.
Нападот со беспилотни летала врз аеродромот во Нахичеван имаше карактер на внимателно осмислена воена провокација. Иранскиот режим добро разбира дека воздушниот сообраќај во моментов е практично единствената линија на комуникација помеѓу главната територија на Азербејџан и Автономната Република Нахичеван. Оневозможувањето на овој стратешки објект би можело да создаде сериозна ранливост за Азербејџан. Ваквите постапки дополнително потврдуваат дека, иако Техеран декларативно зборува за почитување на своите соседи и принципите на исламска солидарност, во пракса често прибегнува кон методи на политички притисок и закани.
На 8 март, претседателот на Исламската Република Иран, Масуд Пезешкијан, имаше телефонски разговор со претседателот на Република Азербејџан, Илхам Алиев. Масуд Пезешкијан, кој е од азербејџанско потекло, му се заблагодари на Илхам Алиев за посетата на иранската амбасада во Азербејџан и изрази сочувство за смртта на врховниот лидер на Исламската Република Иран и многу цивили, како и за намерата да се обезбеди хуманитарна помош на Иран. Во исто време, тој изјави дека инцидентот со нападот врз Нахичеван нема никаква врска со Иран, нагласувајќи дека инцидентот ќе биде темелно истражен.
На 9 март 2026 година, повторно беше дозволен влез и излез на сите видови возила што превезуваат стока преку државната граница помеѓу Република Азербејџан и Исламската Република Иран. Сообраќајот беше привремено прекинат на 6 март.
Треба да се напомене дека во Азербејџан живеат околу 9 милиони Азербејџанци, што претставува приближно 90% од населението на земјата. Повеќе од 20 милиони Азербејџанци живеат во Иран, што претставува околу 25% од населението. Персијците сочинуваат околу 55% од населението на земјата. Од историска гледна точка, може да се каже дека Азербејџанците во Иран всушност станале втората нација што формирала држава. Почнувајќи од 1501 година, Иран бил управуван од азербејџанската династија на шахот Исмаил I, која била на власт до 1722 година. За време на владеењето на оваа династија, Иран го достигнал своето најголемо територијално проширување.
Службениците во Техеран негираат вмешаност на Иран во нападот врз Нахичеван. Ова потсетува на постапките на Москва во првите недели од нападот врз Украина, кога Кремљ тврдеше дека украинските градови наводно биле гранатирани не од руските сили, туку од таканаречените „украински радикали“, обидувајќи се да го привлечат вниманието на Западот. Овие тврдења брзо беа отфрлени. На сличен начин, Иран денес тврди дека нападот врз Нахичеван можел да го изврши трета страна, алудирајќи на Израел. Сепак, Израел е сојузник на Азербејџан, поради што Баку не ги смета таквите тврдења за убедливи. Како што рече еден од познатите азербејџански аналитичари, „Иран е втор во светот по лаги. Русија е сепак шампион“. Во исто време, Иран, како и Русија, користат тактики на напади врз мирното население со цел да ги исплашат обичните луѓе и политичкото раководство на овие земји.
Слични сомнежи изразуваат и други земји од регионот. Министерството за надворешни работи на Иран објави дека нема никаква врска со нападите врз Турција и Кипар. Сепак, две ирански балистички ракети беа пресретнати токму над територијата на Турција, а неколку ирански беспилотни летала беа пресретнати над Кипар. Иако теоретски е можно беспилотните летала да бидат лансирани од Либан од проиранската група Хезболах, балистичките ракети можеа да бидат единствено во посед на иранската војска. Поради ова, официјална Анкара испрати сериозно предупредување до Техеран.
Можноста за интернационализација на воениот конфликт меѓу Израел и Соединетите Американски Држави, од една страна, и Иран, од друга страна, станува сè поочигледна. Иако на прв поглед на Техеран не му се допаѓа проширувањето на антииранската коалиција, не може да се исклучи можноста за обид за притисок врз населението на други земји со цел да се предизвикаат протести против војната со Иран. Уништувањето предизвикано од иранските беспилотни летала и балистички ракети често е исклучително тежок удар врз цивилната инфраструктура.
Плановите на Вашингтон, според кои се очекуваше дека демократските сили во Иран ќе се кренат против режимот по почетокот на израелско-американските воздушни напади, досега не се остварија. Очекувањата дека многу народи на Иран – како што се Белуџите, Лурите, а особено Курдите – ќе се залагаат за независност од Техеран, исто така не се остварија.
Треба да се има предвид дека населението на земјата е поврзано не само преку државните институции, туку и преку религиозниот фактор – шиитската форма на исламот. Покрај тоа, многу од овие народи се етнички блиски до Персијците, додека оние кои немаат таква блискост во огромното мнозинство, исто така, го исповедаат шиизмот, како и мнозинството од населението на мултинационалниот Иран.
*Олександар ЛЕВЧЕНКО e поранешен украински амбасадор во Хрватска и Босна и Херцеговина