Шест години во НАТО: што доби Македонија и кој го кочеше патот

Шест години по 27 март 2020, кога Северна Македонија и формално стана 30-та членка на НАТО, темата повторно се враќа во јавноста меѓу партиски честитки, стари заслуги и нови политички пресметки. Но ако се тргнат дневнополитичките пораки, прашањето денес е попрактично: што реално доби државата со влезот во Алијансата, кој го забавуваше патот до таму и каде стои Македонија денес во рамките на сојузот.

Првата и најочигледна добивка е безбедносната. Членството значи дека Македонија влезе под чадорот на колективната одбрана на Алијансата, а тоа во практика се гледа и преку системот за заштита на воздушниот простор, кој НАТО го презеде за земјата во декември 2021 година. Подоцна, Алијансата испрати и тим за поддршка против хибридни закани и кибернапади, во период кога државата се соочуваше со серија дојави за бомби и сајбер-инциденти. Тоа не е симболична корист, туку конкретен безбедносен механизам што Македонија сама тешко би го обезбедила со сопствени капацитети.

Втората добивка е политичката позиција. Членството ја смести Македонија во систем на редовни одбранбени планирања, заеднички стандарди и заеднички мисии. Од 2020 наваму земјата не е само примател на безбедност, туку и сојузник што испраќа свои припадници во КФОР и во други сојузнички распореди на источното крило. Во март годинава, генералниот секретар Марк Руте во Скопје ја оцени Северна Македонија како „вреден сојузник“, посочувајќи ги нејзините придонеси за источниот фланг, за Украина и за стабилноста на Западен Балкан.

Но патот до НАТО не беше краток ниту праволиниски. Во 2008 година, на самитот во Букурешт, Грција го блокираше македонското членство поради спорот за името. Тоа беше клучниот надворешен ѕид што ја држеше земјата надвор од Алијансата со години. Пробивот дојде дури со Преспанскиот договор, кој го затвори 27-годишниот спор и го расчисти патот за прием во НАТО.

Тука влегува и прашањето за ВМРО-ДПМНЕ. Ако се гледа целата историја, партијата формално никогаш не беше против НАТО како стратешка цел. Но во пресудната фаза 2018–2019, кога членството зависеше од Преспанскиот договор и уставните измени, ВМРО-ДПМНЕ беше против тој политички пакет. Ројтерс тогаш објави дека партијата не поддржува промена на Уставот за промена на уставното име, а по референдумот и дека се заканува да ја блокира потребната легислатива, додека значаен дел од нејзините поддржувачи го бојкотираа гласањето. Со други зборови, не го кочеше НАТО како идеја, туку го кочеше единствениот политички механизам преку кој членството тогаш можеше да се случи.

На самиот ден на ратификацијата на договорот за приклучување, пратениците на ДПМНЕ предводени од сегашниот премиер Христијан Мицкоски, одбија да ракоплескаат по завршувањето на свечениот чин. Упатувајќи симболична порака, дека не се ЗА.

Шест години подоцна, Македонија во НАТО веќе не е спорна тема, туку прашање на позиција и цена. Земјата сега троши повеќе од 2 отсто од БДП за одбрана, а според Министерството за одбрана, буџетот за 2026 изнесува 358 милиони евра, од кои 32,5 отсто се наменети за модернизација и опремување. Тоа покажува дека членството одамна не е само политички симбол, туку и буџетска, кадровска и техничка обврска што постојано расте.

Каде е Македонија денес? Во НАТО, таа е внатре во системот и веќе не го води спорот дали припаѓа таму. Но во пошироката евроатлантска слика останува јасен парадокс: безбедносната интеграција е завршена, европската не е. Додека во НАТО земјата е полноправна членка, во ЕУ и натаму е заглавена во спор околу уставните измени и бугарското вето, а Брисел отворено бара „следни чекори“ ако Скопје сака преговорите да мрднат од место. Затоа, шест години по членството, најточната слика е оваа: Македонија ја затвори најтешката безбедносна битка, но не и пошироката политичка.