Skip to content
Руската служба за надворешно разузнавање го обвини Вселенскиот патријарх Вартоломеј I дека се обидува да го обликува идното раководство на Грузиската православна црква, отворајќи нова линија на тензии во веќе поделениот православен свет.
По смртта на Илија II, патријархот на Грузиската православна црква на 17 март на 93-годишна возраст, Грузиската православна црква влезе во чувствителен период на транзиција. Илија II, кој ја водеше Црквата од 1977 година, беше широко виден како обединувачка фигура која ја водеше низ последните децении на Советскиот Сојуз и во ерата по независноста, надгледувајќи големо религиозно оживување.
Во соопштение објавено на 31 март, Руската служба за надворешно разузнавање (СВР) тврди дека Цариградскиот патријарх се обидува да влијае на транзицијата по Илија II со поддршка на личности во рамките на грузиската црковна хиерархија. Агенцијата именуваше двајца високи свештеници како потенцијални кандидати поврзани со Цариград, но не даде докази за да го поткрепи тврдењето.
Вартоломеј, кој ја предводи Вселенската патријаршија од 1991 година, е широко признат како „прв меѓу еднаквите“ во православниот христијански свет – позиција на духовен примат што не дава директна власт над другите национални цркви. Вселенската патријаршија не одговори јавно на најновите обвинувања.
Способноста на Илија II, патријархот со најдолг стаж во историјата на Грузиската православна црква, да одржува рамнотежа помеѓу Московската патријаршија и Вселенската патријаршија во Цариград го прави прашањето за неговото наследување особено деликатно, бидејќи се очекува конкурентските центри на влијание сега да покажат поголем интерес за исходот.
Руската изјава го сместува грузискиот случај во рамките на поширок спектар на спорови. Таа укажува на претходните тензии во Украина, а во помала мера во Србија и делови од балтичкиот регион, каде што прашањата за црковната власт сè повеќе се преклопуваат со геополитичките поделби.
Во центарот на спорот лежи долготрајна борба меѓу Москва и Цариград за лидерството во православниот свет. Тој конфликт значително се продлабочи во 2019 година, кога Цариград ја призна независната православна црква на Украина, потег што го отфрли Руската православна црква, која последователно ја прекина заедницата.
Оттогаш, украинската црква доби признание од неколку други православни цркви, вклучувајќи ги и оние во Александрија, Грција и Кипар, дополнително консолидирајќи ја поделбата во рамките на глобалното православие.
Сепак, Грузија во голема мера остана надвор од оваа конфронтација. Нејзината Црква претставува една од најстарите континуирани традиции во православието и историски одржува односи со двете страни. Затоа, секоја сугестија за надворешно мешање во нејзиниот процес на сукцесија веројатно ќе се толкува низ призмата на поширокото соперништво Москва-Цариград.
Црна Гора како преседан
Случајот со Грузија следи по слична епизода во Црна Гора претходно оваа година, каде што руската разузнавачка служба го обвини Вартоломеј дека се подготвува да додели автокефалност на Црногорска православна црква – и покрај тоа што нема јавна индикација за таква намера.
Во Црна Гора, религиозниот идентитет останува тесно испреплетен со националната политика. Околу една третина од населението на земјата се идентификува како Србин, додека многу српски националисти го оспоруваат постоењето на посебен црногорски идентитет.
Српската православна црква останува доминантна верска институција, иако Црногорците често ја обвинуваат дека ги унапредува политичките интереси на Белград. Заедно со неа постои мала и непризнаена Црногорска православна црква со ограничена поддршка.
Во својата изјава, руската разузнавачка служба го опиша Вартоломеј како „Антихрист на Цариград“ во јануари, тврдејќи дека неговите наводни амбиции се протегаат надвор од Украина во други делови од православниот свет.
Религијата и руската стратегија
Јазикот што го користи Руската служба за надворешно разузнавање сугерира дека прашањето оди подалеку од чисто теолошко несогласување. Тоа го одразува степенот до кој религиозниот авторитет продолжува да се пресекува со државната стратегија, особено во регионите каде што црковната јурисдикција се преклопува со геополитичкото усогласување.
Идната траекторија на спорот ќе зависи помалку од реториката на Москва, а повеќе од тоа како Грузиската православна црква ќе ја управува својата внатрешна транзиција. Освен ако процесот на сукцесија видливо не се наклони кон еден надворешен центар на авторитет, сегашните обвинувања може да останат предупредувачки сигнал, наместо да ескалираат во отворена конфронтација.
Руската разузнавачка активност и позиционирањето на Руската православна црква укажуваат на координирана стратешка цел што функционира на неколку нивоа.
Москва се стреми да го зачува своето влијание низ дел од православниот свет со спречување на понатамошно проширување на авторитетот на Цариград. Признавањето на Украинската црква означи голема геополитичка и симболична загуба за Русија, ослабувајќи ја нејзината религиозна моќ во клучна соседна држава.
Со покренување обвинувања за надворешно мешање, руската разузнавачка служба има за цел превентивно да ги делегитимизира сите идни промени во црковното раководство што би можеле да го намалат влијанието на Москва. Ова создава наративна рамка во која внатрешните црковни случувања можат да се сметаат за странска манипулација.