Пелагонија влезе во светскиот археолошки фокус, „Archaeology Magazine“ пишува за неолитските куќи од Македонија

Македонскиот неолит повторно влезе во меѓународен научен фокус, откако американското списание „Archaeology Magazine“ во изданието за март/април 2026 објави прилог посветен на неолитските куќи и куќни модели од просторот на денешна Македонија. Во текстот, Пелагонија е претставена како еден од раните европски простори каде земјоделските заедници не само што граделе домови, туку низ нив создавале и силна симболика за домот, семејството и заедницата.

Тежината на оваа објава не е само во тоа што Македонија се споменува во угледно археолошко списание, туку во начинот на кој е поставена приказната. Наместо локалитетите да бидат третирани како периферна балканска епизода, тие се вклучени во пошироката европска историја на најраните куќи, на првите земјоделци и на формирањето на трајни населби.

Во прилогот се наведува дека во Пелагонија има населби од околу 6400 до 5500 година пред нашата ера, а археолозите на некои места откриле и до 12 куќи изградени една врз друга на иста позиција, што зборува за долготраен континуитет и за силна врзаност на заедницата со просторот на домот.

Токму тука македонските наоѓалишта добиваат пошироко значење. Научните истражувања за раниот неолит во Пелагонија веќе покажуваат дека овој простор бил меѓу најраните точки на неолитската транзиција во регионот, со населби, архитектура, ровови, керамика и култни предмети што бараат Македонија да не се чита како археолошка маргина, туку како важен дел од балканската и европската праисторија.

Истражувањето за локалитетот Влахо, објавено во списанието „Antiquity“, дури го посочува како најрано позната неолитска населба во Северна Македонија, со датуми што одат до првата половина на седмиот милениум пред нашата ера.

Дополнителна вредност на ова внимание е што не се издвојуваат само архитектонските остатоци, туку и т.н. куќни олтари и антропоморфни модели на куќи, карактеристични за македонскиот неолит, особено во Пелагонија.

Археолошкиот музеј на Северна Македонија ги опишува токму овие модели како потврда за култ насочен кон куќата и домот, што значи дека домот во неолитот не бил само место за живеење, туку и симболичен центар на животот. Тоа е и причината зошто ваквите предмети денес се читаат не само како декоративни или ритуални објекти, туку како материјални сведоштва за начинот на кој првите заедници ја замислувале врската меѓу човекот, просторот и припадноста.

Во време кога домашната културна политика често реагира доцна, ваквите меѓународни објави имаат и друго значење. Тие потсетуваат дека Македонија поседува археолошки слоеви со вредност далеку над локалниот интерес, но и дека тој капитал не се брани со пригодни вести, туку со систематска заштита, истражување и презентација.

Бидејќи кога светските археолошки списанија почнуваат да ја раскажуваат приказната за Пелагонија, тоа веќе не е само научна љубопитност, туку потсетник дека овде се чува еден од раните европски јазици на домот.