Глобалната криза со нафта се претвора во криза за сè

Глобалната криза со нафта се претвора во криза за сè, бидејќи еден месец по почетокот на војната со Иран нарушувањето на протокот низ Ормускиот Теснец веќе не ги крева само цените на горивата, туку почнува да удира и врз пластиката, гумата, полиестерот, ѓубривата, логистиката и низа секојдневни производи. Тоа значи дека шокот повеќе не е ограничен на бензинските пумпи и енергетските пазари, туку се прелева низ целата производна и потрошувачка верига, од амбалажа и облека до храна, медицинска опрема и електроника.

Причината е во тежината на самиот теснец и во зависноста на светската економија од него. Според Меѓународниот монетарен фонд, низ Ормускиот Теснец вообичаено минуваат околу 25 до 30 проценти од глобалната нафта и 20 проценти од течниот природен гас, додека анализата на J.P. Morgan наведува дека околу 20 милиони барели нафта и нафтени производи дневно поминуваат низ овој премин и дека 90 проценти од тие извозни количини одат кон Азија. Европа, пак, е значаен купувач на преработени деривати, особено дизел и авионско гориво, што значи дека ударот не останува локален, туку брзо станува глобален.

Она што оваа криза ја прави поопасна од класичен нафтен шок е тоа што недостигот веќе се пренесува на материјали без кои не функционира секојдневната економија. Последиците прво силно се почувствувале во Азија, каде веќе има проблеми со пластична амбалажа, кеси, капачиња, гума и полиестер. Во Јапонија се појавиле стравувања за недостиг од пластични медицински цевчиња за хемодијализа, во Малезија производителите предупредуваат на ризик за медицински ракавици, а во Тајланд и Индија веќе се бележат растови на цените на амбалажата и флашираната вода.

Излезот засега не изгледа лесен. Државите веќе пуштаат нафта од стратешките резерви, но проблемот не е само во суровата нафта, туку и во петрохемиските суровини и деривати за кои производителите имаат многу помали залихи и речиси никаква вистинска замена. J.P. Morgan наведува дека алтернативните рути преку нафтоводи имаат ограничен капацитет и теоретски можат да заменат само дел од изгубените количини, додека во практика досега се пренасочени околу 1,9 милиони барели дневно. Дури и привременото олеснување на санкциите за руска и иранска нафта, како и можноста дел од азиските земји повторно да се свртат кон јаглен за струја, не го решаваат суштинскиот проблем со транспортните горива и физичкиот недостиг на суровини.

Затоа кризата сè повеќе личи на шок што ќе ја турка инфлацијата нагоре и ќе го забавува растот, наместо само краткорочно да ја поскапи енергијата. ММФ предупредува дека „сите патишта водат кон повисоки цени и побавен раст“, а дополнителната опасност е што Блискиот Исток е важен и за сулфур, хелиум, уреа и амонијак, суровини што директно влијаат врз ѓубривата, храната, полупроводниците, здравството и авијацијата. Тоа значи дека ако нарушувањата продолжат, светот нема да зборува само за скапа нафта, туку за подолга криза на трошоци, снабдување и достапност на стоки што вчера изгледаа сосема обични.