Skip to content
Во американската јавност „нуклеарниот фудбал“ често се претставува како мистичен куфер со копче за крај на светот. Во реалноста, станува збор за мобилен команден пакет што постојано оди со претседателот и содржи информации за вонредни процедури, нуклеарни планови и комуникациски аранжмани со Пентагон и со клучни сојузници. Тој не е сам по себе оружје, туку алатка што му овозможува на претседателот да донесе и да пренесе одлука и кога е надвор од Белата куќа.
Со „фудбалот“ не одат самите шифри за идентификација на претседателот. Тие традиционално се наоѓаат на посебна картичка, позната како „biscuit“, која служи за потврда на идентитетот пред да се даде наредба. И потпретседателот има сопствен воен придружник со ваков пакет, токму затоа што во случај на смрт или неспособност на претседателот, овластувањето веднаш преминува на уставниот наследник.
Ако претседателот реши да нареди нуклеарен удар, постапката почнува со итна комуникација преку „нуклеарниот фудбал“ и со свикување на најтесниот воен и безбедносен круг околу него, најчесто секретарот за одбрана, претседателот на Здружениот генералштаб, командантот на STRATCOM и офицерите во Националниот воен команден центар. Тој формално не мора да добие нивна согласност, но токму тогаш се прави најважната процена: што точно се наредува, по која правна и воена логика и со какви последици.
Потоа следи автентикација на претседателот. Тој го потврдува својот идентитет со кодовите од т.н. „biscuit“, а наредбата потоа се претвора во формализирана извршна порака што оди низ нуклеарниот командно-комуникациски систем до STRATCOM и до единиците што би ја извршиле. Во таа фаза воениот систем не проверува дали наредбата е политички мудра, туку дали е валидна, автентична и законски извршлива.
Ако наредбата ја помине таа фаза, таа се праќа до конкретните сили: копнени ракети, подморници или стратешки бомбардери, зависно од избраната опција. На теренот важат двочовечки и други сигурносни правила, што значи дека ниту едно лице не може само да ја заврши целата постапка. Но тие механизми служат за спречување неовластено или погрешно извршување, не за политичко вето врз претседателот.
Најважната формална кочница е ако некој во синџирот оцени дека наредбата е очигледно незаконска според правилата на вооружен конфликт. Во таков случај, воениот апарат не би требало слепо да ја изврши. Но ако наредбата е правилно автентицирана и не е јасно незаконска, американскиот систем е направен така што може многу брзо да премине од претседателска одлука кон извршување.
Клучниот факт е дека во сегашниот американски систем претседателот е единствената цивилна личност во извршната власт што има формална одлука за употреба на нуклеарно оружје. На сослушување во Сенатот од 2017 година, поранешниот висок функционер на Пентагон Брајан Мекеон директно кажа дека авторитетот за употреба на нуклеарно оружје „останува кај претседателот“, а синџирот на команда, ако наредбата се даде, оди од претседателот до секретарот за одбрана и потоа до командантот на STRATCOM за стратешките сили. Истовремено, тој нагласи дека претседателот по правило би се советувал со својот тим, но тоа не е исто што и правна обврска да добие нечие одобрение.
Тука лежи и одговорот на најчестото прашање: да, во процедурна смисла американскиот претседател може сам да иницира нуклеарна употреба. Системот е дизајниран така што NC3-мрежата му овозможува на претседателот безбедно да комуницира со нуклеарните сили и да испрати недвосмислена и автентична наредба под било какви околности. Според командантот на STRATCOM, оваа инфраструктура постои токму за да обезбеди поврзаност со претседателот, потврда на автентичноста на наредбата и контрола на секој чекор од нуклеарна операција.
Но тоа не значи дека системот е без било какви кочници. Американските правила за нуклеарна сигурност бараат за секоја операција со нуклеарно оружје да бидат присутни најмалку две овластени лица, а оружјето не смее да биде употребено без „валидна, правилно автентицирана нуклеарна контролна наредба“. Јавно достапните анализи за американската нуклеарна архитектура додаваат дека покрај двочовечкото правило постојат и „split-knowledge“ механизми, односно поделба на критичните информации и дејствија така што ниту еден поединец не може сам да ја заврши целата постапка.
Најсилната формална кочница не е политичка, туку правна. Во американскиот систем воените лица не смеат да спроведуваат јасно незаконска наредба. Центарот за Arms Control and Non-Proliferation јасно наведува дека наредба за нуклеарен напад мора да ги помине стандардите на законите на вооружен конфликт, вклучително и воена нужност, пропорционалност и разликување меѓу воени и цивилни цели. Но тука има голема сива зона: истите правни анализи предупредуваат дека овие проценки често се субјективни и дека во пракса отпорот на незаконска нуклеарна наредба поверојатно би изгледал како итни консултации и обид за промена на наредбата, отколку како чисто и едноставно одбивање.
Кога прашањето се сведува конкретно на Иран, тогаш покрај нуклеарната процедура се отвора и посебно прашање: дали претседателот воопшто смее сам да ја внесе државата во таков вид војна. Во истиот сенатски контекст, Мекеон прави јасна разлика меѓу право на претседателот да ја брани државата од ненадеен или непосреден напад и поширока превентивна или офанзивна војна, за која, според неговото толкување, е потребно одобрение од Конгресот. Современите правни анализи на Lawfare покажуваат дека извршната власт и денес широко го чита член II од Уставот и тврди дека претседателот може самостојно да користи сила ако процени дека се засегнати важни национални интереси, но истите текстови нагласуваат дека токму кај поголема и подолга кампања против Иран оваа логика станува најспорна.
Затоа, најпрецизниот одговор е следниот: технички и процедурно, американскиот претседател денес има концентрирана, речиси единечна моќ да нареди употреба на нуклеарно оружје. Нема задолжителен втор цивилен потпис, нема формално вето од секретарот за одбрана и нема претходно задолжително гласање во Конгресот за самата наредба. Но тој не дејствува во целосен правен вакуум: наредбата мора да биде автентицирана, пренесена низ строго контролиран NC3-систем, спроведена од луѓе што работат под двочовечки и други сигурносни правила, а ако е очигледно незаконска, воениот апарат има должност да не ја изврши. Прашањето, значи, не е дали системот има контроли, туку каков вид се тие: во САД тие се многу повеќе проверки на автентичност, сигурност и законитост, отколку проверки на политичка согласност.