Помеѓу правото, јазикот и довербата

Вчерашниот протест ја отвори дилемата за јазикот на правосудниот испит. Но вистинското прашање не е јазикот, туку дали системот создава професионалци на кои можеме да им веруваме, без разлика кои се и од каде доаѓаат.

Андреја СТОЈКОВСКИ

Вчерашниот протест отвори поширока општествена дилема. Мојата дилема е поинаква, но не и одвоена од неа: како да се обезбеди дека секој адвокат, без разлика на етничката припадност, може целосно да ги разбере и да ги заштити правата на секој граѓанин.

Барањата на студентите ги сметам за легитимни. Правото да се заврши образованието и да се пристапи до професијата на јазикот на кој студирале не е прашање на отстапка, туку на принцип.

Дел од реакциите, главно од адвокатите, го сведуваат ова прашање на јазикот на кој се полага правосудниот испит. Но тоа не е суштината. Многумина тргнуваат од недовербата што ја носат кон овој чекор, отворајќи прашања за кохезијата и за насоката во која се движи општеството. Притоа, се заборава дека кохезијата подразбира движење во иста насока на сите заедници и тоа е можно без исклучување на правата на која било од нив, ниту со наметнување супрематија на една заедница над друга.

Правосудниот испит, пред сè, е испит по право, по знаење, правно расудување и способност за примена на законите. Тој не е, и не треба да стане, тест за јазична припадност. Ако го претвориме во тоа, тогаш веќе сме ја изгубиле битката за кохезија. Дел од аргументите одат и чекор понатаму. Се создава впечаток дека полагањето на правосудниот испит на македонски јазик е гаранција за способноста да се практикува правото во македонскиот правен систем. Но тоа не е точно.

Правосудниот испит не е, и не може да биде, испит за јазична прецизност. Ако би бил, тогаш многумина кои денес успешно ја вршат професијата би имале сериозен предизвик да го положат на тоа ниво. Тоа, сепак, не ги прави помалку способни како адвокати. Оттаму, аргументот дека јазикот на испитот е клучен за квалитетот на правната заштита не издржува. Тој повеќе говори за недоверба отколку за реален професионален стандард. А кохезијата не се гради врз недоверба—таа се гради врз способност, правила и взаемно разбирање.

Прашањето на граѓаните е легитимно и заслужува јасен одговор, без многу реторика: како да се обезбеди дека адвокатот ќе може јасно да комуницира и да обезбеди квалитетна правна заштита? Одговорот не лежи во јазикот на испитот, туку во професионалните стандарди и во начинот на кој е уредена професијата.

1. Судските постапки во Северна Македонија се водат на македонски јазик, со толкување каде што е потребно. Секој адвокат кој редовно практикува мора да функционира во таа средина.
2. Комуникацијата со клиентите е дел од професионалната обврска. Компетентен адвокат, без оглед на етничката припадност, ќе се погрижи да го разбере случајот на странката, било преку директна комуникација, било преку обезбедување соодветен превод.
3. Пазарот ја филтрира компетентноста. Адвокатите кои не можат ефикасно да ги застапуваат клиентите преку јазичните линии нема да изградат силна пракса, особено во сложени случаи.
4. И, можеби најважно, довербата помеѓу клиентот и адвокатот е секогаш индивидуална, а не колективна. Граѓаните не избираат „адвокат Албанец“ или „адвокат Македонец“. Избираат адвокат со репутација, јасност и докажана способност.

Ова не важи само за правото. Важи и за други професии каде што постои јасно дефиниран влез во професијата и каде што довербата е суштинска, како што е медицината.

И таму постои стручен испит како услов за пристап до професијата. Но, пациентите не го мерат лекарот според јазикот на кој го полагал испитот, туку според неговото знаење, пристап и способност да изгради доверба. Тука јазикот не е основа за довербата, таа се гради врз квалитетот на професионалецот. Како впрочем да објасниме дека многумина одлучуваат да се лекуваат во странство, или пак посетуваат специјалисти странци кои ординираат во Македонија.

Моето лично искуство го потврдува ова. Во два наврати одлучив да им го доверам своето здравје на доктори, специјалисти, Албанци. Не поради етничката или каква било друга блискост, туку поради третманот кој го добив како пациент, чувството на разбраност и односот на доверба што тие го изградија.
Вториот случај е можеби уште поилустративен. Првично бев на преглед кај друг специјалист, но начинот на кој пристапи кон мене и кон потребното лекување не ја помина првата, основна проверка на професионалност. Одлуката да продолжам понатаму беше водена токму од тоа: од потребата за доверба и сигурност, а не од било каква друга определба.

На обајцата лекари сум им искрено благодарен за професионалноста, за грижата и за тоа што придонесоа да бидам во одлично здравје.

Затоа, заштитата на граѓаните не е во ограничување на пристапот на самиот почеток, туку во обезбедување дека професијата доследно ги применува високите стандарди откако некој ќе стане нејзин дел.

Мојата грижа е дека секој граѓанин кој има потреба од адвокат мора, во тој момент на ранливост, да биде целосно разбран. Грижата на оние кои зборуваат за испитот како за јазично поврзување е дека ваквите чекори ја нарушуваат кохезијата помеѓу заедниците и водат во насока на поделби. Двете грижи се разбирливи. Но одговорот не е да ги стесниме правата, ниту да поставуваме бариери. Одговорот е да изградиме систем во кој правата се остваруваат во заеднички простор, а одговорноста и стандардите важат подеднакво за сите.

Тоа значи да ја прошириме компетентноста и меѓусебното разбирање низ целиот систем. Да обезбедиме секој адвокат да може да комуницира, да објасни и да застапува, а секој граѓанин да има доверба дека ќе биде разбран. Во таков систем, кохезијата не се губи. Таа се гради.

Во одредени професии и јавни функции, тоа разбирање не може да остане само на ниво на добра волја. Тоа постепено станува и прашање на капацитет, на способност да се комуницира, да се води и да се служи на сите граѓани. Но, разликата е важна: дали тоа ќе го градиме како обврска што се наметнува, или како стандард што се постигнува. Првото создава отпор. Второто создава доверба.

Оттаму, нам ни треба општество во кое јазикот не е бариера од која мора да се браниме, туку мост што веќе сме го преминале. Не ни треба да се повлекуваме едни од други, туку да функционираме заедно, во заеднички и функционален поредок.

Не ни треба секој адвокат да биде идентичен.
Ни треба секој адвокат да биде способен.