Skip to content
Уставен суд и судиските плати повторно ја отворија најнепријатната дилема во правосудството, откако Судот, според објавените информации за денешната одлука, го поништил Законот за изменување на Законот за платите на судиите, усвоен во февруари годинава, кој беше дел од пакетот што Собранието го туркаше како мерка за нивелирање на примањата на избрани и именувани лица, судии и обвинители. Наместо дебата за тоа како да се врати довербата во судството, јавноста доби уште една слика на институционален систем во кој прашањето за уставноста нагло станува приоритет тогаш кога директно ја допира судската плата.
Поширокиот контекст покажува дека ова не е изненадување, туку кулминација на спор што одамна тлее. Уставниот суд уште на 24 декември 2025 година поведе постапка за оценување на уставноста на претходните измени на Законот за платите на судиите, а во своето образложение отвори силна теза дека законодавната интервенција во судиските примања мора да се мери и низ призма на судската независност, достоинството на функцијата и меѓународните стандарди. Во истото образложение Судот нотира дека иницијаторите укажувале на правосилни пресуди за помалку исплатени плати, на стекнати права и на ризик од слабеење на материјалната сигурност на судиите преку повторени интервенции во 2024 и 2025 година.
Но токму тука почнува политичкиот проблем што денеска жестоко го отвори и Јована Тренчевска. Во Фејсбук-статусот што го објави, таа реагира дека Судот покажал подготвеност да утврди неуставност кога станува збор за законот што ги засега судиите, а не покажал иста чувствителност во случаи што, според неа, директно ги засегаат пензионерите. Таа ја насочува критиката кон, како што го чита, двојниот аршин на институција што не ја гледа истата тежина на уставното прашање кога погодени се обични граѓани, а ја гледа веднаш штом спорот ќе влезе во зоната на судските примања.
Токму затоа денешната одлука лесно ќе се чита и надвор од тесната правна рамка. Да, Уставниот суд има право и обврска да ја штити уставноста, а во сопствените претходни ставови јасно отвори простор да тврди дека законодавецот не смее лесно да интервенира во платите на судиите ако со тоа се удира врз независноста на судската власт. Но кога таа ревност не се препознава со иста јасност кај други чувствителни социјални прашања, тогаш Судот не изгледа како ладен чувар на Уставот, туку како институција што многу побрзо го активира уставниот аларм кога ударот се чувствува во сопствениот систем.
Во тоа е и најтешката политичка порака од денешниот развој. Собранието на 25 февруари го донесе пакетот измени како дел од обидот да го заузда растот на платите кај функционерите и делови од правосудството, но Уставниот суд со оваа интервенција испраќа порака дека таму каде што почнува финансиската позиција на судството, завршува комоцијата на законодавната власт. Прашањето, сепак, не е само дали судиите треба или не треба да имаат заштитени плати. Прашањето е зошто државата секогаш доаѓа до уставни принципи по најкраток пат тогаш кога тие принципи се врзани со моќни институционални групи, а многу потешко кога станува збор за поширок, послаб и политички помалку влијателен слој граѓани.
Затоа ова не е само вест за укинат закон. Ова е вест за довербата. Ако Уставниот суд сака јавноста да верува дека не пресудува според тоа кого боли, туку според тоа што е уставно, тогаш ќе мора многу поубедливо да покаже дека истиот строг аршин важи и кога на маса не се судиските плати, туку пензиите, социјалните права и неправдите што ги чувствуваат луѓето кои немаат институционална моќ да си ја одбранат сопствената позиција. Во спротивно, секоја ваква одлука ќе звучи помалку како правен принцип, а повеќе како порака дека Уставот во оваа земја најгласно се слуша тогаш кога ќе почне да штити своја куќа.