Обичаи за Велики петок во Македонија, меѓу верата и народното верување

Во Македонија Велики петок се доживува како ден на тишина, жалост и воздржаност, но зад таа тишина стојат два паралелни слоја: црковниот канон и народната традиција. Во православната богослужбена практика тој ден е посветен на Христовите страдања, распнувањето и погребението; не се служи литургија, туку Царски часови, а попладне во храмовите се изнесува Плаштаницата, симбол на Христовото погребение.

Во многу цркви тогаш престанува и вообичаеното ѕвонење на камбаните, што дополнително го нагласува карактерот на денот.

Но македонскиот Велики петок не завршува само со црковната служба. Етнолошките истражувања покажуваат дека обичаите поврзани со велигденскиот циклус кај нас со векови впивале и постари, претхристијански слоеви.

Во научните трудови за македонските велигденски празнувања се наведува дека подготовките започнувале уште една недела пред Велигден, со чистење на домовите и вапцување јајца, а со тие дејства биле врзувани верувања за здравје, плодност и бериќет. Истражувачите забележуваат дека токму кај овој празничен круг јасно се гледа мешањето на пагански и христијански елементи, што објаснува зошто дел од денешните „правила“ повеќе личат на народно верување отколку на црковна норма.

Во народното паметење Велики петок затоа останал како „најтежок ден“ во годината. Фолклористички записи бележат дека на тој ден не се работело, не се готвело, а постот се доживувал како најстрог. Во некои краишта луѓето не јаделе ништо до вечерта, а во други во црква земале само леб, пипер и сол. Истите записи покажуваат дека за многумина денот не бил само жалост, туку и ден на допир со свето место: се носело цвеќе на Плаштаницата, а дел од верниците земале друго цвеќе од храмот и го носеле дома, со уверување дека ќе донесе здравје и заштита.

Токму тука е и најтенката граница меѓу верата и суеверието. Поминувањето под Плаштаницата денес за многумина е речиси задолжителен велипеточки чин, често проследен со уверување дека така се „зема здравје“ или „се вади мака“.

Теолошките толкувања, пак, го објаснуваат овој чин поинаку: како израз на смирение, поклонение и симболично учество во Христовата смрт за човекот духовно да се насочи кон Воскресението. Со други зборови, во црковното разбирање тој чин не е магиска постапка, туку обред со духовна смисла.

Исто важи и за велигденското јајце, кое често се спомнува и на Велики петок, иако во многу македонски домови се вапцува на Велики четврток. Во етнолошките записи првото црвено јајце не е само празничен украс, туку предмет на кој народната култура му припишувала заштитничка моќ.

Со него ги допирале децата по лицето за здравје, го чувале во домот како „чувар на куќата“, а понекогаш му се припишувала и исцелителна сила. Тоа покажува дека во Македонија Велики петок и деновите околу него не се само спомен на еден библиски настан, туку и простор каде верата, семејната традиција и старите народни стравови и надежи живеат заедно.

Фолклористите дополнително забележуваат дека токму затоа велигденските обичаи во Македонија никогаш не се сосема исти од место до место. Во едни краишта доминира црковниот ритам, во други посилно се зачувале домашните ритуали за здравје, бериќет и заштита, а некаде двете традиции се споиле толку силно што денес речиси не се разликуваат.

Велики петок затоа останува ден што не се објаснува само со календарот на Црквата, туку и со колективната меморија на народот, во која страдањето, надежта, стравот и обредот со векови се преплетуваат.