Skip to content
Скандалот со шпионскиот софтвер во ЕУ повторно се продлабочи во првите месеци од 2026 година, откако грчки суд изрече првостепени пресуди во случајот „Предаторгејт“, во Словенија изби нова афера со наводно присуство на израелската приватна разузнавачка фирма Black Cube пред избори, а старите сомнежи за Кипар како база и извозен јазол на оваа индустрија останаа без убедливо европско расчистување. Токму затоа приказната веќе не изгледа како низа одвоени национални скандали, туку како европски проблем што со години се движи меѓу приватен бизнис, државни структури, политичко влијание и премногу бавен одговор од Брисел.
Најтешкиот и најконкретен удар засега доаѓа од Грција. На 26 февруари 2026, атински суд ги прогласи за виновни основачот на Intellexa, Тал Дилиан, и уште тројца обвинети за нарушување на приватноста на лични податоци во периодот 2020-2021, изрекувајќи им казни од 126 години и осум месеци, иако ефективното издржување е ограничено и пресудата е суспендирана до жалбена постапка. Но дури и оваа пресуда не го затвора случајот: Европскиот парламент во март годинава повторно отвори дебата за владеењето на правото во Грција, потсетувајќи дека „Предаторгејт“ не беше само приказна за еден малвер, туку за паралелно следење на новинари, политичари и претставници на граѓанското општество, во амбиент во кој врвот на државниот апарат избегна потешка политичка одговорност. Така, грчкиот случај создаде редок момент на казнивост, но не и чувство дека системот навистина е исчистен.
Уште поважно е што европските институции одамна знаеја дека проблемот не е ограничен на една земја. Во својот извештај од 2023 година, комитетот PEGA на Европскиот парламент оцени дека индустријата за шпионски софтвер е „цврсто воспоставена“ во ЕУ и дека профитира од „многу поволни услови за бизнис“. Истиот извештај наведува дека Intellexa е формирана во Кипар, со упоришта во Кипар и Грција, а Black Cube е поврзувана со NSO и со операции во Кипар и Унгарија. Европарламентот исто така забележа дека Европската комисија побарала објаснувања од властите во Грција и Кипар околу извозот на Predator, но не добила одговор во периодот на истрагата. Оваа линија е клучна: Брисел не беше слеп, туку информиран, а сепак не успеа да создаде брз, централен и јасен механизам што навреме ќе ја оттурне оваа индустрија од европската правна и политичка сива зона.
Словенечкиот случај од март 2026 дополнително покажа дека проблемот веќе не е само во класичното хакирање на телефони, туку и во пошироката екосфера на приватно разузнавање и политичко влијание. Reuters објави дека словенечката разузнавачка агенција го потврдила доаѓањето на претставници на Black Cube во декември, иако не можела да потврди средба со опозицискиот лидер Јанез Јанша, кој негираше контакт. Дури и без правно затворен епилог, самата појава на ваква фирма во изборен контекст беше доволна за аферата да се претвори во прашање за странско влијание, изборен интегритет и европска безбедност. Тоа значи дека денешниот скандал со шпионскиот софтвер повеќе не се движи само низ телефони и линкови за зараза, туку и низ политички кампањи, приватни мрежи и операции што тешко се сместуваат во класичните национални рамки.
Токму затоа критиката кон Европската комисија станува сè потешка за оттурнување. Во јуни 2025 година, Комисијата пред Европскиот парламент призна дека нелегалната употреба на spyware е сериозен проблем, но во суштина го опиша одговорот како комбинација од постојни правила за заштита на податоци, Европскиот акт за слобода на медиумите, годишни извештаи за владеење на правото и национални истраги. Во истото обраќање јасно кажа дека истрагите за најраните злоупотреби се работа на националните власти и дека Брисел „внимателно ги разгледува опциите“ за понатамошна акција. Тоа е формулација што политички звучи умерено, но институционално звучи како одложување. Контрастот е уште поостар ако се погледне Вашингтон: американското Министерство за финансии во март и септември 2024 воведе санкции против лица и компании поврзани со Intellexa, тврдејќи дека консорциумот развивал и ширел комерцијален шпионски софтвер што претставува закана за националната безбедност и за граѓанските слободи. Додека САД посегнаа по санкции, Брисел остана на јазик на „холистички пристап“ и префрлање кон државите-членки.
Ако се погледне целата слика, тогаш аферата со Intellexa, старите траги во Кипар, новите сенки околу Black Cube во Словенија и обновениот грчки случај покажуваат нешто многу понепријатно за ЕУ: шпионската индустрија не напредува само поради технолошката моќ, туку и поради политичката неволност да се пресече навреме. Во Европа денес веќе има доволно истраги, извештаи, дебати и аларми за да се знае дека не станува збор за маргинална аномалија. Прашањето што останува отворено не е дали скандалот постои, туку колку уште долго Брисел ќе го третира како збир од национални проблеми, наместо како европски дефект во самото срце на демократијата.