Skip to content
Денот на планетата Земја, кој се одбележува на 22 април, годинава доаѓа со темата „Our Power, Our Planet“ и со едно многу практично прашање за секое домаќинство: колку нè чинат секојдневните навики што ги повторуваме без размислување, од струјата што ја трошиме, преку водата што ја пуштаме, до пластиката што ја купуваме и отпадот што го оставаме зад себе. Пораката на EarthDay.org е дека еколошкиот напредок не зависи само од една влада или една одлука, туку од секојдневните избори на заедниците, семејствата, работниците и институциите.
Оваа тема лесно може да звучи како уште една симболична еколошка кампања, но нејзината суштина е многу поблиску до паричникот отколку што изгледа. Сметката за струја, сметката за вода, комуналната такса, купувањето храна во пластична амбалажа, честите кратки возења, непотребно вклучените апарати и фрлањето храна се дел од истата секојдневна равенка. Планетата не се загадува само од големите фабрички оџаци, туку и од милиони мали навики што создаваат голем заеднички трошок.
Во Македонија, отпадот е еден од највидливите примери. Според Државниот завод за статистика, во 2023 година биле создадени 878.303 тони комунален отпад, односно 503 килограми по жител, што е за 7,7 проценти повеќе од 2022 година. Од собраниот комунален отпад, 99,8 проценти завршил на депонии. Ова значи дека речиси сè што домаќинствата, продавниците и институциите го фрлаат, наместо да се селектира, преработи или повторно искористи, завршува како товар за земјата, воздухот, водата и јавните буџети.
Токму затоа прашањето не е само колку пластика користиме, туку колку пати плаќаме за неа. Прво ја плаќаме како дел од цената на производот, потоа ја плаќаме преку комуналниот систем што треба да ја собере, а на крај ја плаќаме и преку загадувањето, депониите и здравствените ризици. UNEP предупредува дека пластичниот отпад е глобален проблем и дека пластичниот отпад може речиси тројно да се зголеми до 2060 година ако продолжи сегашниот модел на производство и потрошувачка.
Секојдневната навика најчесто изгледа безопасно. Една кеса повеќе, едно пластично шише, светло што останало вклучено, клима-уред што работи додека прозорецот е отворен, храна што се купува повеќе отколку што се троши. Но кога тие навики ќе се соберат на ниво на град или држава, стануваат системски проблем. Европската агенција за животна средина оценува дека Северна Македонија се соочува со значителни предизвици во управувањето со отпадот, особено поради растот на комуналниот отпад.
Слична е сликата и со енергијата. Домаќинствата најчесто реагираат кога сметките ќе пораснат, но ретко пресметуваат колку од трошокот е последица на навика, а не на реална потреба. Греењето на празна просторија, старите апарати, лошата изолација и непланираната потрошувачка не се само еколошки проблем, туку директен домашен трошок. Европската агенција за животна средина наведува дека финалната потрошувачка на енергија во земјата има проценет годишен раст од 1,1 процент, наместо пад, што покажува дека се потребни посериозни напори за промена на трендот.
Денот на планетата Земја затоа не треба да се чита само како апел да се засади дрво или да се објави фотографија со зелена порака. Тој треба да се чита како пресметка. Колку чини неселектираниот отпад? Колку чини пластиката што ја употребуваме пет минути, а ја складираме со децении? Колку чини струјата што ја трошиме без потреба? Колку чини системот што постојано собира, носи и депонира, наместо да намалува, селектира и рециклира?
Во исто време, одговорноста не може да се префрли само на граѓаните. Домаќинствата можат да штедат струја, да користат помалку пластика, да селектираат отпад и да купуваат порационално, но тоа има ограничен ефект ако нема функционален систем за селекција, рециклирање, контрола на депонии, казни за загадувачи и поддршка за енергетска ефикасност. Министерството за животна средина наведува дека цврстиот отпад во земјата најчесто се депонира, а дивите депонии се особено присутни во руралните средини и носат ризици за воздухот, почвата, водите, биодиверзитетот, земјоделското земјиште и здравјето на луѓето.
Затоа „Our Power, Our Planet“ има смисла само ако се преведе во домашни и институционални навики. За граѓаните тоа значи помалку непотребна потрошувачка, помалку пластика, повеќе штедење енергија и поголем притисок врз институциите. За институциите тоа значи конкретни политики, не само кампањи: селекција на отпад што навистина функционира, депонии под контрола, субвенции за енергетска ефикасност, поддршка за обновливи извори, јавен превоз што е реална алтернатива и казни што се спроведуваат.
Најнезгодното прашање на овој Ден на планетата Земја е дали сме подготвени да признаеме дека еколошката цена веќе ја плаќаме. Понекогаш преку повисоки сметки, понекогаш преку загаден воздух, понекогаш преку преполни депонии, а понекогаш преку јавни пари што се трошат за санирање проблеми што можеле да се спречат. Дилемата останува отворена: дали навиките ќе ги менуваме системски, навреме и со правила, или повторно ќе реагираме дури кога трошокот ќе стане преголем за игнорирање.