Бугарските пасоши ја тресат ДПМНЕ, кој е спомнат во бугарските списоци

Предлогот на ВМРО-ДПМНЕ пратеник да може да биде само лице со македонско државјанство ја врати најнепријатната тема за партијата: кои нејзини функционери, министри и пратеници во изминатите години беа јавно поврзувани со бугарско државјанство, бугарски пасоши или избирачки списоци во Бугарија.

Проверката на јавно достапните објави покажува дека има една јасно документирана актуелна владина функционерка за која медиуми објавија дека имала бугарско државјанство, и поширок круг актуелни и поранешни функционери на ВМРО-ДПМНЕ чии имиња се појавувале во бугарски избирачки списоци или во партиски обвинувања. Но, исто така, мора да се направи важна разлика: за дел од имињата има документи и јавни признанија дека постоел бугарски пасош или постапка, а за дел има објавени тврдења, политички обвинувања и деманти, без независна институционална потврда.

Најконкретниот случај е министерката за енергетика, рударство и минерални суровини Сања Божиновска. „360 степени“ во 2024 година објави дека таа побарала отпуст од бугарско државјанство, но дека процедурата тогаш не била завршена, што според нивните проверки значело дека таа и натаму е државјанка на Бугарија. Божиновска првично тврдеше дека не поседува бугарско државјанство, а потоа во јавни настапи призна дека имала бугарски пасош и дека побарала отпуст од бугарско државјанство.

Случајот дополнително се отвори откако БГНЕС објави декларација од 2004 година, потпишана од Божиновска, во која се наведува дека има бугарска национална свест и бугарско потекло. „360 степени“ пренесе дека таа не доставила јавен документ со кој се потврдува дека отпустот од бугарско државјанство е финализиран, туку најавила дека ќе провери со адвокатите.

Токму затоа прашањето што сега се поставува е политички директно: ако ВМРО-ДПМНЕ смета дека пратеник не смее да има друго државјанство, зошто истото правило не го предлага и за министрите? Божиновска е член на Владата, а не пратеник. Официјалната владина страница ја наведува како министерка за енергетика, рударство и минерални суровини, што значи дека предложениот закон за пратеници не би ја опфатил.

Вториот круг имиња доаѓа од објавата на поранешниот бугарски вицепремиер и министер за одбрана Красимир Каракачанов од 2021 година. Тој објави список на имиња на македонски граѓани за кои тврдеше дека се декларирале како Бугари, имаат бугарско државјанство и можат да гласаат на изборите во Бугарија. Во тој список беа наведени Александар Николоски, Антонио Милошоски, Никола Мицевски, Стефан Андоновски, Марија Андоновска, Љупчо Димовски, Бојан Стојановски, Иван Јорданов, Игор Здравковски, Марија Петрушевска, Дајанчо Ефтимов, Здравко Трајанов, Александар Пандов, Петар Богојески, Филип Петровски, Стевица Јанева и Тало Груевски.

Од тие имиња, дел денес се актуелни носители на високи функции. Александар Николоски е заменик-претседател на Владата и министер за транспорт, а Стефан Андоновски е министер за дигитална трансформација. Двајцата се дел од актуелната владина структура, па ако идејата е „едно државјанство за јавна функција“, тие би биле релевантни за проверка само доколку правилото се прошири и врз членовите на Владата.

Во Собранието, пак, актуелни пратеници од листата што се споменуваше во 2021 година се Антонијо Милошоски, Никола Мицевски, Бојан Стојаноски, Игор Здравковски и Марија Петрушевска. Тие се и дел од пратеничкиот состав на ВМРО-ДПМНЕ, а Мицевски е координатор на пратеничката група, додека Стојаноски е негов заменик.

Иронијата е што токму дел од овие имиња сега се поврзани со предлогот за „еден пратеник, едно државјанство“. Според објавите, предлагач на законот е Антонијо Милошоски, а меѓу предлагачите се и Никола Мицевски, Бојан Стојаноски, Марија Петрушевска и Игор Здравковски. Тоа се истите имиња што СДСМ ги користи за политичко прашање кон ВМРО-ДПМНЕ: ако немаат друго државјанство, зошто проблемот не се реши со целосна транспарентност и за сите функции, а не само за пратениците.

ВМРО-ДПМНЕ и дел од споменатите функционери ги демантираат овие тврдења. Радио Слободна Европа во 2021 година објави дека Антонијо Милошоски и Александар Николоски демантирале дека имаат бугарско државјанство, а Милошоски изјавил дека е граѓанин само на Македонија. Деновиве тој повторно објави дека отсекогаш имал само македонски пасош и ги оцени обвинувањата како политичка манипулација.

Дополнителен случај е Миле Лефков, актуелен пратеник од ВМРО-ДПМНЕ. За него нема објава дека тој лично има бугарско државјанство, но бугарски медиуми објавија дека околу 20 членови од неговото пошироко семејство, вклучително и брат му, имале бугарски пасоши, додека тој не. Лефков реагираше дека станува збор за хибридна офанзива и напад врз неговото семејство. Овој случај не може да се стави во истата категорија како Божиновска, бидејќи објавите се однесуваат на негови роднини, а не на негово лично државјанство.

Во објавите се појавуваше и името на премиерот Христијан Мицкоски, но во друга форма: бугарскиот медиум „Лупа.бг“ тврдеше дека тој во 2008 година аплицирал за бугарско државјанство во бугарското конзуларно претставништво во Скопје. ВМРО-ДПМНЕ ги демантираше овие наводи како „бугарска пропаганда“. Затоа Мицкоски не може да се води како функционер за кого има потврда дека имал бугарско државјанство, туку како лице за кое постоела медиумска шпекулација за апликација што партијата ја демантира.

Суштината на сегашниот предлог на ВМРО-ДПМНЕ е да се измени Законот за пратеници и да се воведе услов пратеник да може да биде само лице што има исклучиво македонско државјанство. Пратеникот Бојан Стојаноски изјави дека решението треба да важи и за сегашниот собраниски состав, а не само за идните пратеници.

Но тука се отвора главната слабост на предлогот. Ако проблемот е лојалноста кон државата, тогаш таа дилема не завршува кај пратениците. Министрите, директорите, судиите, обвинителите, амбасадорите, безбедносните функционери и членовите на регулаторните тела имаат подеднакво, а понекогаш и поголемо влијание врз државни политики, буџет, тајни податоци, меѓународни односи и јавни ресурси.

Затоа ЛДП побара правилото да важи за сите избрани и именувани функционери, не само за пратениците. Александар Цветкоски од ЛДП изјави дека „едно правило мора да важи за сите“ и дека двојно државјанство не треба да имаат пратеници, министри, директори, јавни обвинители и судии, и тоа да важи и за сегашните и за идните функционери.

СДСМ, пак, најави дека ќе го поддржи предлогот за пратениците, но го оцени како популистички и неприменлив ако не се прошири и врз другите функционери. Оливер Спасовски посочи дека не може за пратениците да важи едно правило, а за другите функционери друго, поради што партијата најави амандман за проширување на забраната.

Политички, тоа е најчувствителната точка. Со закон само за пратениците, ВМРО-ДПМНЕ отвора фронт против сомнежите за двојно државјанство во Собранието, но ја остава надвор Владата, каде што веќе постои најсилно документираниот случај со Божиновска. Ако законот се прошири и врз министри и други функционери, тогаш прашањето ќе се пресели од политичка реторика во реална институционална проверка на целиот врв на власта.

Во моментов, според јавно достапните објави, најсилно документираното име од актуелната Влада е Сања Божиновска. Од списокот на Каракачанов и од последните обвинувања се појавуваат и имињата на Александар Николоски и Стефан Андоновски како актуелни министри, како и Антонијо Милошоски, Никола Мицевски, Бојан Стојаноски, Игор Здравковски и Марија Петрушевска како актуелни пратеници од ВМРО-ДПМНЕ. Но за нив, за разлика од Божиновска, објавите остануваат во зоната на тврдења, списоци, политички обвинувања и деманти, без објавен документ со иста тежина како оној што беше поврзан со министерката за енергетика.

Затоа оваа дебата не може да се затвори со партиски прес-конференции. Ако државјанството е услов за политичка лојалност, тогаш решението мора да биде еднакво, проверливо и применливо за сите. Во спротивно, законот ќе изгледа како политичка одбрана од актуелните обвинувања, а не како принцип за интегритет на јавните функции.

Извори: 360 степени, Радио Слободна Европа, Макфакс, Скопје1, Плусинфо, Слободен печат, VOA, Независен, Влада на РСМ, Собрание на РСМ, Министерство за транспорт, Министерство за дигитална трансформација, Министерство за енергетика, ВМРО-ДПМНЕ