Skip to content
Иран е на крстопат меѓу нова воена ескалација и обид за преговори, откако американскиот претседател Доналд Трамп го продолжи прекинот на огнот на неопределен рок, а иранскиот политички и безбедносен врв јавно испраќа различни сигнали: државните медиуми и Револуционерната гарда зборуваат за подготвеност за продолжување на војната, додека поумерените гласови предупредуваат дека земјата треба да бара разум, дијалог и излез од разурнувањето.
Ал Џезира пишува дека иранските власти организирале демонстрации на сила во Техеран во моментот кога требало да истече двонеделниот прекин на огнот. На улиците биле прикажани балистички ракети, меѓу кои и Khorramshahr-4, еден од иранските проектили со најголем дострел, а провладини групи испраќале пораки на отпор кон САД и Израел. Тоа беше јасен обид на режимот да покаже дека не влегува во продолжениот прекин на огнот како поразена страна.
Продолжувањето на примирјето, сепак, не значи дека кризата се смирува. Трамп го одложи обновувањето на американските напади откако преговорите, кои требаше да се одржат во Пакистан, не се реализираа. Според извештаите, Вашингтон очекува обединет ирански предлог, но истовремено ја задржува поморската блокада врз иранските пристаништа, што Техеран го толкува како притисок и причина да не влезе во преговори под закана.
Во иранската јавност сега се води судир на две линии. Првата ја турка државната телевизија и тврдокорниот дел од системот, според кој секој поголем компромис би бил знак на слабост. На провладините собири се прикажуваат вооружени лица, ракети и пораки дека земјата е подготвена да одговори ако војната продолжи. Таквата реторика ја храни сликата дека Иран нема да попушти пред американски ултиматуми.
Втората линија е повнимателна и доаѓа од политички фигури кои не ја негираат потребата од одбрана, но предупредуваат дека целосната ескалација може да ја турне земјата во уште подлабока катастрофа. Претседателот Масуд Пезешкијан, кој има ограничена моќ во системот, порача дека решението не е во зголемување на тензиите, туку во разум, дијалог и избегнување на ново уништување.
Иранскиот парламент, во кој доминираат тврдокорни сили, е многу поскептичен кон договор што би изгледал како повлекување. Претседателот на парламентот Мохамад Багер Галибаф, поранешен командант на Револуционерната гарда, зборува за непредавање пред Трамп, но истовремено признава дека САД имаат поголема воена, финансиска и технолошка моќ. Неговата формулација дека преговорите може да бидат „метод на борба“ покажува дека дел од иранскиот врв се обидува да најде простор меѓу отпорот и реалноста.
Воената димензија на кризата останува опасна. Револуционерната гарда соопшти дека запленила два брода во Ормускиот Теснец, едно од најчувствителните енергетски грла во светот, а западни медиуми објавија дека инцидентите со бродови дополнително ги комплицираат дипломатските напори. Секој потег во Ормускиот Теснец има последици далеку надвор од Иран, затоа што низ тој регион минува значаен дел од светската енергетска трговија.
Ал Џезира наведува дека во 40 дена напади биле погодени нафтени и гасни капацитети, фабрики, електрани, железнички мрежи и мостови, а биле оштетени и домови, болници, училишта и универзитети. Тоа ја прави внатрешната дебата во Иран многу повеќе од идеолошка расправија. Прашањето веќе не е само дали режимот ќе изгледа цврст пред Вашингтон, туку колку уште може да издржи населението ако инфраструктурата продолжи да се распаѓа под притисок на војната.
Затоа поумерените повици за договор не се нужно знак на слабост, туку обид да се спречи сценарио во кое Иран ќе добие уште една симболична битка, но ќе плати со економска и општествена исцрпеност. Абдолхамид Исмаелзахи, влијателен сунитски верски лидер од Захедан, повика на фер договор и предупреди дека тврдокорните сили ќе треба да одговорат пред народот ако земјата продолжи кон разорување.
Од американска страна, Трамп го претставува продолжувањето на примирјето како простор Иран да излезе со единствен предлог, но неговата политика останува контрадикторна: прекин на огнот од една страна, блокада и закани од друга. Токму таа комбинација ја храни недовербата во Техеран и им дава аргумент на оние што тврдат дека преговорите се само продолжение на притисокот со други средства.
Иранската криза затоа влегува во фаза во која формалниот прекин на огнот не е исто што и мир. На улиците на Техеран се прикажуваат ракети, во политичкиот врв се мери цената на компромисот, а во Ормускиот Теснец секој инцидент може да ја врати војната на првата линија. Главната дилема останува дали продолжениот рок ќе биде искористен за договор или само ќе им даде време на двете страни да се подготват за следниот удар.