Skip to content
Листа на непослушни во НАТО се подготвува во Белата куќа, според извештајот на Politico, како дел од планот на администрацијата на Доналд Трамп да ги рангира сојузниците според нивниот придонес во Алијансата и поддршката за американската војна со Иран. Потегот доаѓа во момент кога односите меѓу Вашингтон и европските партнери се веќе затегнати, а главното прашање е дали САД ќе почнат да ги наградуваат „послушните“ сојузници и да ги казнуваат оние што одбиле да застанат зад американските барања.
Според извештаите, планот бил разработуван пред посетата на генералниот секретар на НАТО, Марк Руте, на Вашингтон. Идејата вклучува преглед на придонесот на секоја членка и нејзино ставање во одредена категорија, во логика што дел од дипломатите ја опишуваат како поделба на „добри“ и „лоши“ сојузници. Формално, Белата куќа сè уште не објавила таква листа, ниту прецизирала кои земји би биле ставени во која група.
Во позадина е американското незадоволство од однесувањето на дел од НАТО-сојузниците за време на операцијата „Epic Fury“ во Иран. Портпаролката на Белата куќа, Ана Кели, порача дека САД секогаш стоеле зад своите сојузници, но дека земјите што Вашингтон ги штити со илјадници војници не застанале зад САД во воената операција. Таа додаде дека Трамп јасно кажал оти Америка „ќе го памети“ тоа.
Оваа логика не е нова за администрацијата на Трамп. Министерот за одбрана Пит Хегсет уште претходно зборуваше за „примерни сојузници“ што вложуваат повеќе и заслужуваат посебна наклонетост, наведувајќи ги Полска, Германија, балтичките земји и други партнери. На спротивната страна, според таа логика, би биле членките што не го исполнуваат очекуваниот придонес во колективната одбрана или не ги следат американските барања во кризни ситуации.
Најчувствителниот дел е можната казна. Според извештаите, се разгледуваат опции како прераспоредување американски војници, ограничување на заеднички воени вежби или пренасочување на продажба на воена опрема кон земјите што Вашингтон ги смета за посигурни партнери. Но и самите извори наведуваат дека планот засега нема јасно разработени последици, а преместувањето војници од Европа би било скапо, долготрајно и политички ризично и за самите САД.
Полска и Романија се споменуваат како можни добитници од ваквата политика. Полска е меѓу земјите со највисоки издвојувања за одбрана и веќе покрива голем дел од трошоците за околу 10.000 американски војници на своја територија. Романија, пак, ја има проширената воздухопловна база „Михаил Когалничеану“, која може да прими дополнителни американски сили и која била користена во контекст на американските операции поврзани со Иран.
Од другата страна, како земји што одбиле или одолговлекувале со американските барања за помош се наведуваат Шпанија, Обединетото Кралство и Франција. Според извештаите, Романија и неколку помали држави дозволиле користење бази, а Бугарија тивко обезбедила логистичка поддршка за американските операции на Блискиот Исток. Тоа ја отвора дилемата дали НАТО почнува да се мери не само според одбранбениот буџет, туку и според политичката лојалност кон Вашингтон во конкретни воени кризи.
Ова доаѓа во период кога Алијансата веќе го помести прагот на очекувања. НАТО наведува дека на самитот во Хаг во 2025 година сојузниците се обврзале до 2035 година да инвестираат 5 проценти од БДП во одбрана и безбедносно поврзани трошоци, од кои најмалку 3,5 проценти за основни одбранбени потреби. Во 2025 година сите сојузници го исполниле претходниот праг од 2 проценти, но новата цел го зголемува притисокот врз европските влади.
Проблемот е што ваквата поделба може да ја ослаби самата идеја на НАТО. Алијансата е изградена врз принципот на колективна одбрана, а не врз дневна листа на политички симпатии. Ако Вашингтон почне да ги рангира сојузниците според тоа колку брзо ги следат американските воени барања надвор од традиционалната зона на НАТО, тогаш европските членки ќе се соочат со нова дилема: дали се дел од заеднички безбедносен сојуз или од систем во кој американската заштита станува условена со политичка послушност.
Отпор има и во Вашингтон. Републиканскиот сенатор Роџер Викер предупреди дека не е корисно кога американски лидери потценувачки зборуваат за сојузите и нагласи дека САД имаат политички, стратешки и морални придобивки од своите партнерства. Тоа покажува дека планот на Трамп не е спорен само за Европа, туку и за дел од американскиот политички естаблишмент.
Листа на непослушни во НАТО затоа не е само уште една дипломатска приказна за внатрешни несогласувања. Таа е симптом на подлабока промена во трансатлантските односи: САД сè поотворено бараат поголема воена, финансиска и политичка дисциплина од сојузниците, додека Европа се обидува да ја зачува рамнотежата меѓу зависноста од американската заштита и сопствената политичка автономија.