Skip to content
Киргистан и Казахстан сè повеќе се обидуваат да се дистанцираат од Русија. Агресивните постапки на Москва кон многу од нејзините соседи ги загрижуваат функционерите во Бишкек и Астана.
Олександар ЛЕВЧЕНКО*
Киргистан и Казахстан сè повеќе се обидуваат да се дистанцираат од Русија. Агресивните постапки на Москва кон многу од нејзините соседи ги загрижуваат функционерите во Бишкек и Астана. Затоа се користи секоја можност за да се избегнат врски со граѓаните на Руската Федерација и државните институции на Русија.
На Киргистан повеќе не му се потребни руски инвестиции благодарение на привлекувањето американски средства за изградба на хидроцентралата Камбар-Ата. Неодамнешната посета на киргистанска делегација на Соединетите Американски Држави го комбинираше постепеното политичко свртување на земјата кон Западот со финансиски прагматизам. Станува збор за потрагата на официјалниот Бишкек по 6 милијарди долари инвестиции за изградба на споменатата хидроцентрала. Во контекст на вклучувањето на бројни познати американски корпорации во киргистанската економија, вклучувајќи ги ИТ гигантите како што е NVIDIA и компаниите што експлоатираат ретки земни метали, претседателот на земјата, Садир Жапаров, назначи нов амбасадор на Киргистанската Република во САД. Тој е познат по своите прозападни ставови и значајни изјави за евентуалното излегување на Киргистан од Евроазиската економска унија (ЕАЕУ). ЕАЕУ ги вклучува Русија, Белорусија, Ерменија, Киргистан и Казахстан.
Потребата од 6 милијарди долари за изградба на хидроцентралата Камбар-Ата-1 го принудува Киргистан да бара нови партнери и да ја напушти орбитата на руското влијание. Интересот на Бишкек за соработка со големи западни компании покажува желба не само за финансирање, туку и потреба за интеграција во западните технологии и меѓународни инвестициски проекти. Назначувањето на новиот амбасадор на Киргистан во САД е сигнал до Вашингтон за ревизија на курсот на надворешната политика на земјата.
Киргистан, исто така, бара алтернативи на руските компании за енергетска изградба. Киргистанската Република ја разгледува можноста за одржување референдум за изградба на нуклеарни централи во земјата. Таков референдум веќе е одржан во Казахстан. Во моментов, експертите во Бишкек ги проучуваат предлозите на руската државна корпорација Росатом за изградба на мали или средни нуклеарни централи. Во исто време, внимателно се разгледуваат алтернативи во областа на хидроенергијата и обновливите извори на енергија. Киргистанските експерти предупредуваат на ризиците од високата цена на рускиот нуклеарен проект, како и од зајакнувањето на технолошката зависност од Москва.
Разговорите на Бишкек со корпорацијата Росатом за проекти за нуклеарни централи засега се во фаза на разгледување. По нив следат активни дискусии меѓу експертите и во општеството. Не е исклучено Киргистан да даде приоритет на алтернативните извори на енергија и обновливата енергија, што би помогнало да се покрие растечката побарувачка за електрична енергија. Самата идеја за референдум покажува дека раководството на земјата ја разбира високата општествена чувствителност на прашањето за нуклеарната енергија.
Покрај тоа, Киргистан се ослободува од сите имиња на населените места на руски јазик. Претседателот Садир Жапаров изјави дека има намера целосно да го заврши процесот на преименување на населбата до крајот на 2027 година. Ова се однесува на градовите и селата со руски имиња. Шефот на државата ја нагласи важноста на враќањето на автентичните киргистански имиња. Оваа иницијатива е дел од политиката за зајакнување на националниот идентитет. Враќањето на автентичните имиња може да се смета за обид за враќање на историската правда, зајакнување на улогата на државниот јазик и намалување на влијанието на руската култура во Киргистан. Овие чекори сведочат за постепеното дистанцирање на земјата од руското културно и политичко влијание.
Во меѓувреме, Казахстан воведе дискриминаторски рестриктивни мерки во банкарскиот сектор против клиентите од Русија. Казахстанската банка „Береке“ почна масовно да блокира сметки на руски граѓани, исклучувајќи го онлајн банкарството и мобилната апликација. Ова ги направи нивните сметки недостапни за управување.
Ситуацијата со „Береке банка“ јасно го покажува напорот на финансискиот сектор на Казахстан максимално да се дистанцира од ризиците поврзани со рускиот капитал. Банката вложува напори да го задржи својот углед пред западните регулатори. Блокирањето на сметките на руските граѓани, исклучувањето на дигиталните услуги и создавањето административни пречки претставуваат конзистентна политика за минимизирање на присуството на „токсични“ руски клиенти. Во услови на глобален финансиски надзор, Казахстан избира да го зачува пристапот до меѓународните платни системи и SWIFT трансферите, откажувајќи се од банкарското партнерство со Русија.
Во исто време, Казахстан ратификуваше договор со Република Турција за транзит на воен товар и персонал низ казахстанскиот воздушен простор. Тоа отвора логистички „прозорец“ во Централна Азија за членовите на НАТО. Ваквите потези ги поткопуваат интересите на Организацијата за договор за колективна безбедност (ОДКБ), во која се вклучени Русија, Белорусија и некои земји од Централна Азија и Закавказ. Одлуката на Казахстан го покажува геополитичкото преориентирање на регионот и слабеењето на воено-политичката улога на ОДКБ.
Можеби како одговор на Москва на потезите на Астана, Русија планира да го суспендира транзитот на казахстанска нафта до Германија преку нафтоводот „Дружба“ од 1 мај. Во текот на 2025 година, испораките на казахстанска нафта до Германија преку Русија изнесуваа 2,146 милиони тони дневно, што е за 44% повеќе отколку во 2024 година. Во првиот квартал од 2026 година, обемот беше 730 илјади тони. Целосно прекинување на транзитот би можело да предизвика околу 17% од суровината да биде одземена за германската рафинерија во Швет, која преработува до 12 милиони тони нафта годишно. Таа обезбедува гориво за 90% од автомобилите во Берлин и Бранденбург.
Запирањето на протокот од Казахстан претставува директна економска војна што може да го приближи физичкиот конфликт, бидејќи на Европската Унија можеби нема да ѝ останат алтернативни сценарија. Русија е заинтересирана за уништување и сегментација на ЕУ, како и на Германија како главна европска економија. Тоа може да биде и обид да се влијае врз темпото на милитаризација на Европската Унија. Ситуацијата дополнително го дестабилизира снабдувањето со гориво на Германија, бидејќи американско-израелската војна против Иран ги наруши синџирите за снабдување со енергија од Блискиот Исток.
*Олександар ЛЕВЧЕНКО e поранешен украински амбасадор во Хрватска и Босна и Херцеговина