„Југо“ и генезата на женскиот гнев

Жената која го чувствува својот гнев се чувствува себеси, а женската тишина е токсичен крвоток кој се пренесува низ генерации со цел да го одржи постоечкиот поредок.

Мимоза ПЕТРЕСКА ГЕОРГИЕВА*

I realize that I only have words and that, from time to time, as I hold them in my arms I am less lonely.

Славенка Дракулиќ

Со Ивана Балабанова се запознавме, симболично, на десет километри надморска висина. Во авионот забележав ситна девојка со огромна торба која влезе последна и седна до мене. И двете свежо преселeни во Швајцарија, низ смеа и некаква тегобност пред самото слетување заклучивме дека откорнувањето од една земја и пресадувањето во друга не е лесна работа. Особено со нашите речиси утопистички професии во овој виртуелен век.

Кога ми раскажа за проектот „Југо“, се штрекнав. Самото име автоматски ми буди подвоени чувства – главно убави. Јас сум, сепак, дете на Југославија. Со текот на времето разбрав дека „Југо“ во Швајцарија не е баш пофален збор. Тоа ми го потврди и мојата седумнаесетгодишна ќерка која неодамна излезе со овдешно момче на дејт и се врати бесна. Уште пред да се сртенат момчето ја прашало дали е – „југо“. Релаксирано ѝ одговорив: па да, тоа значи дека си од екс Југославија. Не мамо, југо значи дека си мигрант и носиш адидас тренерки!

Со женскиот гнев почнувам ретроактивно – од гневот на мојата ќерка кој по преселбата стана чист гнев на две нозе. Кога ѝ велам смири се, ми одговара: не сакам. И можеби е во право. Ништо толку не изнемоштува и ослабува како потиснатиот гнев. Жената која го чувствува својот гнев се чувствува себеси, а женската тишина е токсичен крвоток кој се пренесува низ генерации со цел да го одржи постоечкиот поредок.

Балканот е продукт на една таква генеза на гневот. Тој потиснат женски гнев низ патријархалната историја само го реплицирал моделот на мајка страдалничка чие гесло e: јас сум страдала, и ти ќе страдаш!

***

Родена сум во 70-тите, златните години на социјалистичка Југославија. Моите први сеќавања за себе се за како за едно љубопитно суштество кое сакаше четириножно да се јази по скали и да носи лимонжолти фустани. Сите велеа дека сум многу паметна и енергична. Немав никаква причина да се сомневам дека со жолтите фустани нема да имам еднаков старт со останатите луѓе. По некое време фустаните отпаднаа, како и сонот за рамноправност. Особено по смртта на татко ми, на мои 20 години, кога ритуално облеков панталони и ја презедов неговата улога на грижа за семејството, мајка ми и мојата десетгодишна сестра.

Детските години ги минав во социјалистичка утопија. За државните празници носев црвена свилена марама, титовка и пеев комунистички песни заедно со моите другари и другарки. Во тоа време сè уште одекнуваше ехото на победата над фашизмот и паролите за братство и единство и национална и верска еднаквост. Родовата еднаквост беше нешто што се подразбираше. Живеевме во слобода. Тоа за мене значеше дека сите сме еднакви и дека сè ќе биде добро.

Жените, понесени од ударничкиот дух, работеа најтешки работи рамо до рамо со мажите, притоа носејќи го на грб целото семејство. Затоа, пак, имаше поволни кредити, субвенционирани годишни одмори, каранфили и бонбониери за Осми март. Нашите мајки се чувствуваа многу повеќе почестени отколку угнетени.

Во училиште влегов со етикетата: таа е пречувствителна. Оваа моја тајна беше обелоденета од мајка ми, но не како нешто по кое сум посебна, туку како сериозен недостаток, попреченост, некаква мана против која мораме некако да се избориме.

Мојата прва фемнистичка икона беше мојата прва учителка Олга –елегантна остроумна русокоса секогаш со цигара во аголот на усните (тогаш можеше да се пуши во училиштата). Паметам дека прстите ѝ мирисаа на сапун и тутун и дека не се згрозуваше од женската пречувствителност. Со железна рака ме влечеше напред кон остварувањето на моите таленти бидејќи бев патолошки срамежливо девојче. Таа беше зад мене и кога плачев кога ми се урна малата фигуринка од тесто која го претставуваше дедо ми, но и кога го изнатепав мојот другар од клупата кој подолго време ме малтретираше. Никогаш не ми рече: срамота е, претеруваш, смири се. Уште тогаш открив дека емотивноста и гневот се вентилот кој прави да се почувствувам своја и слободна.

Имавме модерен телевизор на кој многупати можев да видам како изгледаат телата на државната извршна власт во кои покрај булукот сиви и темни костуми можеше да се види и натапираното перче на некоја жена. Тоа ме восхитуваше и беше доказ за родовата еднаквост. Жена среде толку мажи политичари. Чудо! Во социјализмот девојчињата кои беа умни и успешни, беа гледани покровителски како блескава декорација и егзотични цветови внимателно избирани за пионерските паради или за да да му ја предадат штафетата на другарот Тито. Гневот на партизанките беше заменет со луксузирањето на разгалените ќерки на црвената буржоазија кои добиваа се` што ќе посакаа и тоа изгледаше сосема природно.

Мајка ми беше сериозно бунтовна жена, вистински пример на феминистка, иако никогаш во животот не го употребила тој збор. Иако доаѓаше од патријаргално семејство, таа сопствениот живот го постави на поинакви темели. Јас сум органски продолжеток на мојата мајка. Молчејќи учев од нејзината фронтална борба, без зобиколување и компромитирање на женското достоинство. Ова придобивка не ми донесе ништо добро во животот.

Гледав дека патот до било каков успех е поплочен со многу компромиси и подлизување за да се дојде до насушното машко покровителство. Стоев вон тој чадор, бесна и фрустрирана што вложувам дупло повеќе напор од оние кои знаеја да ја играат играта.

Дипломирав журналистика и веднаш влегов во највлијателните транзициски медуми. Беа полни со жени сè уште покровителски третирани од страна на машките колеги. Како деца кои проодуваат и на кои им ракоплескаме и на најмалиот успех. Што не значи дека беа помалку умни и способни. И покрај сè, ова беше благонаклона клима во која можевме да се развиваме како професионалци. Но не и како жени професионалки. Во седмиот месец на бременоста морав да седам во просторија полна чад ( тогаш се пушеше и во работните простории) и да работам. Секој мој апел дека димот ми смета, беше земан со потсмев од колегите пушачи. Трудничкото боледување не го добив бидејќи во медиумите во транзициска Македонија се подразбираше да те одјават од работа штом разберат дека си бремена. На новокомпонираните газди не им паѓаше на ум да си го раздаваат профитот за уплата на придонеси за трудничко боледување. Тоа им беше луксуз. Сите ние, пет-шесте трудници, молчешкум се согласивме да работиме до последните месеци на бременоста, без да бидеме пријавени и осигурани како трудници кои потоа ќе добиваат некаков надмест. Љубовта кон професијата беше посилна од оваа фундаментална неправда.

Родив девојчиња, близначки, од кои едната имаше Даунов синдром. Без институционална поддршка морав да останам дома и целосно да се посветам на бебињата. Сопругот работеше, а јас ја прифатив улогата на оној кој се грижи за децата. Гневот растеше. Бев една од надежните новинарки, но поради склопот на околностите, морав делумно да се повлечаам. Раѓањето на Илина долго време го чувствував како моја вина. Првото што го чув од мојот сопруг беше едно тивко: не треба да се чувствуваш виновна. Автоматски се запрашав: а зошто би се чувствувала виновна? Но, вината веќе ми беше пришиена од зад грб без да ја забележам.

Дел од семејството никогаш не ја прифати Илина која е прекрасна и мошне трудољубива девојка. Цели 22 години од својот живот вложив во нејзиното работно и животно оспособување. И уште вложувам. Покрај учителката и мајка ми, Илина ми е третата женска икона која, и покрај сите потешкотии, се бори во овој за неа нов и непознат свет, со неверојатна сила и детерминираност. Всушност, сите мои три ќерки се симбол на непокор и бунт. Сè што јас проголтав и потиснав како неправда и гнев, остана како фундамент на нивната самосвест со која не сакаат да се ценкаат.

Тоа особено дојде до израз по преселбата. Денот кога станавме мигрантки. Швајцарскиот живот и динамика нè преклопија како цунами. Во овој модерен Вавилон, и покрај сите интегративни алатки, многумина остануваат на маргините на системот, осамени и непрепознаени. Впрочем и тие интегративни алатки се толку клишеизирани што не даваат чувство на автентична размена, безбеден простор каде можам да ја раскажам својата приказна. А ние Југовците со сите наши минати трауми и претворајќи се во новиот свет во контејнер за нови трауми, со себе носиме приказни што за просечниот граѓанин на западна Европа звучат како хорор сценарио или комедија на апсурдот.

Ако го адресираме женското прашање и женските приказни, само ќе кажам дека меѓу жените дојдени од балканските простори имa: самохрани мајки, врвни професионалки, жени кои преживеале војни, физичко насилство, економски транзиции, жени кои не можеле својот потенцијал целосно да го реализираат во матичните корумпирани системи, авторки кои биле шиканирани од режимите на нивните матични земји…. Тие излегле од Балканот во различни периоди и како такви се живи споменици на распаѓањето на еден политички, економски и вредносен систем; некои по првиот бран миграции во 70-тите повлечени од своите неснајдени родители кои бегале од сиромаштијата и кои во тие години кога се градеше социјализмот и светот се отвараше, побарале подобар живот надвор. Следат оние кои побегнаа од војните во 90-тите, и на крајот оние истиснати од лошите и корумпирани транзициски системи кои ги изедоа или избркаа своите најдобри изданоци, околу милениумскиот премин – бран кој уште трае.

***
Што се однесува до зборот Југо – секогаш ми е топло околу срцето кога ќе го слушнам. За нас што доаѓааме од таму тој е: жолто сонце, папочна врвца што секогаш ќе нè влече назад, но која поради тоталниот морален колапс на тамошното општество, сме принудени да си ја прегриземе со сопствените заби.

Таму ги оставивме нашите први љубови, гробовите напредците, дипломите што овде не важат, мирисот на домовите во кои првпат ни зачукало срцето или никнало првото запче на нашето дете, ги оставивме „нашите“ места, мирисот на липите во утрата на празните градски улици, сите успеси, разочарувања, радости, цел еден универзум кој тежи како олово, а кој веќе не постои.

Никој не е толку онтолошки изместен од сопствената оска како жената која решила да се пресели во друга земја и целосно да го смени својот идентитет. Цврсто зашиена со црвен конец за својот род, таа постојано плете и распарува, постојано запрашана, постојано делумно свртена наназад, постојано вагајќи го она што го добила и загубила.

„Југо“ на Ивана Балабанова како перформативен акт креиран од интернационална група луѓе, секој со различен животен и уметнички багаж ѝ дава на оваа приказна повеќеслојност, релевантност, човечност. Како што соматизираниот гнев и вина се претвора во автоимуни болести и закостенето тело, ослободувањето на овие емоции преку движење, танц, е бесценето не само како уметнички чин туку и како симболички акт, споменик на еден силен крик за ослободување, препознавање, поврзување.

Нас мигрантките нè поткрепува сознанието дека не само јас поминувам низ тој процес, низ таа машина, што или ќе нè смачка или одново ќе се реобмислиме. Преку секојдневно прекршување, гнев, сталожување, судир, одбивање да се претопиш целосно (која би била јас тогаш?), повторно слегнување и така во недоглед … Како лисицата од романот на Дубравка Угрешиќ за која автроката пишува:

„Проклетството на лисицата лежи во тоа што таа не е сакана. Лисицата нема голема сила за да се плашиме од неа и да ѝ се покориме, ниту пак има нападна убавина пред која би останале без здив.

Лисицата не им припаѓа ниту на ѕверовите, ниту на нас, луѓето, ниту на божествата. Таа е вечен слеп патник, мигрантка која со леснотија минува низ световите, а кога ќе ја фатат без патна карта, тогаш со опашката врти кругчиња, изведувајќи ги своите евтини трикови. Тој момент на восхит што таа накратко го добива кратковидо (О, лисичја слабост!) го заменува за љубов.

Тоа се нејзините моменти на слава. Сè друго е историја на страв, бегање пред ловечките куршуми, непрестајно лаење на ловечките кучиња; историја на прогон, ќотек, лижење рани, понижување, самотија и евтина утеха – тропалки направени од кокошкини коски.“

Забелешка:

Текстот „Југо и гнезата на женскиот гнев“ беше презентиран на резиденцијата на проектот „Југо“ – на Ивана Балабанова во Цирих на 12 ноември, 2025. Танцовиот перформанс „Југо“ деновиве ќе ја има својата македонска премиера.

На сликите се прикажани ликовните дела на Дубравка Угрешиќ од изложбата „Црвено училиште“ (Јадро, април, 2024)