Иран и САД пред конечен договор, нуклеарното прашање ќе чека подобри времиња

Иран и САД се доближуваат до привремен договор што треба да ја намали воената ескалација и да отвори пат за нови разговори, но иранскиот министер за надворешни работи Абас Арагчи предупредува дека текстот сè уште не е конечен, дека може да претрпи измени и дека вистинските преговори за нуклеарната програма ќе следуваат дури откако првата фаза ќе биде спроведена.

Според изјавите на Арагчи, договорот што се подготвува не е формален нуклеарен договор, туку привремен меморандум што треба да ги постави основните услови за прекин на сегашната криза. Во фокусот се примирјето, безбедноста на Ормутскиот теснец, регионалните фронтови и условите под кои Вашингтон и Техеран би седнале на подлабоки разговори за нуклеарната програма.

Иранскиот министер порача дека Техеран нема да влезе во нуклеарни разговори со САД ако претходно не се спроведе привремениот договор. Со тоа Иран јасно ја поставува логиката на процесот: прво намалување на притисокот и стабилизирање на теренот, потоа разговори за најчувствителното прашање.

Арагчи истовремено нагласи дека документот не е затворен и дека останува простор за промени. Тоа значи дека оптимизмот околу можен договор е реален, но не и конечен. И Вашингтон и Техеран испраќаат сигнали дека договорот е блиску, но деталите што остануваат на маса се доволно тешки за да го одложат или променат исходот.

Клучна точка е Ормутскиот теснец, една од најважните рути за светската трговија со нафта. Според американски извори, договорот би требало да овозможи враќање на нормалниот проток на нафтени танкери, додека Иран инсистира дека управувањето со теснецот нема да се врати на состојбата од пред кризата и дека Техеран, заедно со Оман, има суверени права врз тој морски премин.

Во позадина останува најтешкото прашање: иранската нуклеарна програма. Американската страна бара долгорочни гаранции дека Иран нема да развие нуклеарно оружје, контрола врз збогатениот ураниум и посилен инспекциски режим. Иран, пак, тврди дека неговата програма има мирољубива цел и дека нема да прифати договор што би се толкувал како капитулација под воен и економски притисок.

Договорот, според досегашните информации, би можел да предвиди преоден период од околу 60 дена, во кој технички тимови би работеле на подетални механизми за следење, инспекции, санкции и економски олеснувања. Тоа би било време во кое дипломатијата би добила простор, но и период во кој секој инцидент во Заливот или на регионалните фронтови би можел повторно да ја урне довербата.

Регионалниот дел од договорот е речиси исто толку сложен како и нуклеарниот. Арагчи посочи дека Либан е дел од пошироката рамка, а Иран бара прекин на воените дејства и повлекување на израелските сили од окупираните зони. Израел, според меѓународните извештаи, не покажува подготвеност за такво повлекување, што ја прави секоја дипломатска формула нестабилна.

Вашингтон го претставува можниот договор како начин да се спречи нова голема војна и да се стави иранската нуклеарна програма под посилна контрола. Техеран, од друга страна, се обидува да го прикаже процесот како дипломатска победа во која не се откажува од своите права, туку бара укинување на блокадата, ослободување средства и признавање на својата регионална позиција.

Во оваа фаза, договорот е блиску, но не е завршен. Нуклеарното прашање останува најтешката точка и ќе се отвори дури ако привремениот пакет навистина профункционира. Додека двете страни ја мерат секоја формулација, Блискиот Исток останува во состојба во која една дипломатска реченица може да значи деескалација, а еден погрешен потег нова криза.