Skip to content
Додека јавноста најчесто зборува за класичните дроги како хероин, кокаин или марихуана, меѓу младите во Европа веќе неколку години тивко се менува моделот на употреба на психоактивни супстанции. На нивно место сè почесто доаѓаат електронските цигари, никотинските производи, азотниот оксид, попознат како „смешен гас“, како и десетици нови синтетички или таканаречени „дизајнерски дроги“.
Во Северна Македонија засега нема официјални податоци што би укажале на епидемиски размери на оваа појава. Но, тоа не значи дека проблемот не постои.
Напротив. Училиштата, здравствените работници и родителите сè почесто предупредуваат дека овие производи стануваат дел од секојдневието на младите, додека институциите сè уште немаат систем што ќе покаже колку е распространета нивната употреба и какви последици оставаат.
Новите зависности не личат на старите
Пред десетина години најголемата грижа беа алкохолот, цигарите и класичните наркотични дроги.
Денес многу млади не почнуваат со цигара, туку со вејп. Не бараат дилер на улица, туку производ што лесно се нарачува преку интернет или се купува во локална продавница. Наместо супстанции што сите ги препознаваат како опасни, се нудат производи што изгледаат модерно, шарено и „безбедно“.
Токму тоа е најголемата промена.
Што се „дизајнерски дроги“?
Станува збор за синтетички создадени психоактивни супстанции кои хемиски го имитираат дејството на познатите дроги, но се произведуваат со изменет состав за да ги избегнат законските забрани.
Проблемот е што нивното дејство често е непредвидливо. Лекарите предупредуваат дека тие можат да предизвикаат тешки психички нарушувања, халуцинации, срцеви аритмии, конвулзии, па дури и животозагрозувачки состојби.
Во Европа веќе се регистрирани стотици вакви нови психоактивни супстанции, а нивниот број постојано расте.
„Смешниот гас“ не е безопасна забава
Азотниот оксид, популарно наречен „смешен гас“, долго време се сметаше за безопасна забава на фестивали и забави.
Но медицинските сознанија денес покажуваат поинаква слика.
Повторената употреба може да доведе до недостаток на витамин Б12, оштетување на периферните нерви, нарушувања во одењето, губење на чувството во екстремитетите, грчеви, па дури и делумни парализи.
Токму поради ваквите случаи, во повеќе европски држави се спроведуваат јавни кампањи за предупредување на младите, а дел од земјите веќе воведоа ограничувања за неговата продажба.
Вејпот не е само никотин
Електронските цигари долго време беа претставувани како „побезбедна“ алтернатива на класичното пушење.
Но последните истражувања покажуваат нов ризик.
Во Велика Британија, лабораториска анализа на вејпови одземени во средни училишта откри присуство на синтетички канабиноиди, кетамин, екстази и други нелегални супстанции во дел од уредите. Тоа значи дека корисникот понекогаш и не знае што всушност вдишува.
Што покажуваат европските податоци?
Најновото европско истражување ESPAD покажува дека употребата на нови психоактивни супстанции, вејпови и азотен оксид веќе не е маргинална појава.
Во просек, 44% од студентите во земјите учеснички во ESPAD изјавиле дека користеле е-цигари барем еднаш во животот, при што националната преваленца се движи од 22% во Португалија до 57% во Унгарија. Во 13 од 37 земји на ESPAD, најмалку половина од студентите пробале е-цигари, додека само во шест земји (Португалија, Малта, Исланд, Северна Македонија, Црна Гора и Ирска) помалку од една третина од студентите пријавиле употреба во текот на целиот живот.
За првпат во истражувањето е следена и употребата на „смешен гас“, додека електронските цигари продолжуваат да бележат раст меѓу адолесцентите. Северна Македонија е дел од ова истражување, но домашните податоци сè уште не се доволно детални за да овозможат прецизна слика за сите нови супстанции.
Дали Македонија доцни?
Тоа е прашањето што заслужува јавна дебата.
Во земјава засега нема организирани национални кампањи какви што веќе се спроведуваат во некои европски држави за опасностите од „смешниот гас“, ниту редовни јавни извештаи за новите психоактивни супстанции меѓу младите.
Тоа не значи дека проблемот не постои.
Тоа може да значи дека не го следиме доволно внимателно.
Превенцијата секогаш е поевтина од лекувањето
Искуството од Европа покажува дека новите зависности не доаѓаат со спектакуларни предупредувања. Тие најпрво се појавуваат како моден тренд, како безопасен експеримент или како нешто што „сите го прават“.
Дури подоцна почнуваат да се појавуваат здравствените последици.
Затоа за да не дозволиме да имаме епидемија на употреба на нови психоактивни супстанции, време е да се започне да се следи, да се мериме и да се предупредува на појавата или повторно ќе реагираме дури кога проблемот ќе стане очигледен за сите.
А тогаш обично е доцна.
