Откако јавноста рипна, Мицкоски го повлече законот на своите пратеници

Во Македонија законите очигледно може да се поднесуваат како пробни балони. Пратениците од власта ќе го пуштат текстот во Собранието, ќе побараат скратена постапка, ќе го стават на дневен ред, а потоа ќе чекаат да видат дали јавноста ќе го прочита. Ако никој не реагира, законот ќе помине. Ако реагираат медиумите, опозицијата, културните работници и граѓанските организации, премиерот ќе се појави како човекот што навреме ја спасил транспарентноста од законот што го поднело неговото парламентарно мнозинство.

Така изгледа политичката претстава околу повлечениот Предлог-закон за спроведување на проектот „Скопје – Европска престолнина на културата 2028“.

На 29 јули координаторот на пратеничката група на ВМРО-ДПМНЕ, Никола Мицевски, соопшти дека законот е повлечен по реакциите на опозицијата, по вонредна координација во Собранието и по заедничките разговори за расчистување на нејаснотиите. Два дена подоцна премиерот Христијан Мицкоски понуди малку поинаква верзија: законот бил повлечен на негово инсистирање, за да не остане никаков сомнеж во транспарентноста на процесот.

Останува неодговорено најважното прашање: ако Мицкоски навистина инсистирал законот да се повлече, кој инсистирал претходно да биде поднесен?

Премиерот не рече буквално дека не знаел што содржи предлогот. Напротив, го бранеше. Тврдеше дека бил изработен според препораките и практиката на Европската Унија, дека не бил различен од моделот применет во Хелсинки и дека јавноста била изложена на жестока дезинформација. Истовремено, се претстави како последната контролна точка што го запрела текстот откако во јавноста се појавиле сомнежи.

Токму тука почнува политичкиот проблем.

Мицкоски не може истовремено детално да знае дека законот е усогласен со европските практики, да знае како било во Хелсинки, да ги објаснува фондацијата, програмата и идното јавно претпријатие, а потоа да се однесува како спорните членови да ги открил заедно со јавноста. Или законот бил политички координиран со врвот на власта, или пратениците од владејачкото мнозинство самостојно туркале системски закон со крупни финансиски и институционални последици без премиерот и Владата да знаат што прават.

Првата можност значи дека власта знаела што предлага, но се повлекла кога јавниот отпор станал пресилен. Втората значи дека премиерот нема контрола или увид во законите што ги поднесува неговото парламентарно мнозинство. Постои и трета можност – сите да знаеле дека се подготвува посебен закон, но никој од политички одговорните да не ги прочитал членовите што го исклучуваат системот на јавни набавки и ја концентрираат контролата во тесен круг луѓе.

Ниту една од трите верзии не изгледа добро.

Предлогот не бил безначајна техничка измена. Група пратеници побарала Собранието по скратена постапка да усвои посебен закон со кој се уредуваат управувањето, финансирањето, користењето јавен и приватен имот, набавките на стоки, услуги и работи и институционалната структура на еден од најголемите културни проекти што Скопје треба да го реализира. Во самото образложение се признава дека законот ќе предизвика финансиски последици врз државниот и другите јавни буџети.

Најспорниот член е напишан без простор за различно толкување.

„На набавките на стоки, услуги и работи што ги врши Фондацијата не се применуваат одредбите од Законот за јавните набавки“, стои во член 21 од повлечениот предлог. Наместо системскиот закон, набавките требало да се спроведуваат според интерни упатства што ќе ги донесува Одборот на Фондацијата.

Не станувало збор само за специфични авторски или уметнички ангажмани за кои објективно не може секогаш да има класична ценовна конкуренција. Исклучувањето било поставено како општо правило за стоките, услугите и работите на Фондацијата.

Предлогот предвидувал набавките под три милиони денари без ДДВ за стоки и услуги и под шест милиони денари за работи да се спроведуваат според интерните правила на Фондацијата. На истиот режим биле ставени културно-уметничките програми, продукциите, медиумското рекламирање, ангажирањето лица со авторски договори и договори на дело и повеќе други категории.

Ниту правната заштита не била оставена на независната Државна комисија за жалби по јавни набавки. По приговорите во постапките требало да одлучува Одборот на самата Фондација во рок од пет дена. Во редовниот систем, Законот за јавните набавки ги уредува надлежностите на Бирото за јавни набавки, Државната комисија и правната заштита на економските оператори. Во предложениот систем, институцијата што ги носи интерните правила истовремено би учествувала и во решавањето на приговорите против постапките спроведени според тие правила.

Тоа не значи дека секоја одлука нужно би била незаконска или наместена. Значи дека се отстранува надворешниот механизам создаден токму за набавувачот да не биде последен судија за сопствените постапки.

Проблемот станува уште поголем кога ќе се погледне кој требало да ја контролира Фондацијата.

Според предлогот, членовите на Одборот и на Надзорниот одбор ги именува и разрешува градоначалникот на Скопје. Одборот го именува директорот, а ако Одборот сè уште не е формиран, директорот може непосредно да го именува градоначалникот. Членовите на двата одбора би имале право и на месечен надоместок до двократниот износ на просечната нето-плата.

Надзорот врз законитоста, транспарентноста и ефикасноста на набавките требало да го врши Надзорниот одбор – истиот Надзорен одбор чии членови ги избира градоначалникот. Извештаите би му ги доставувал на Одборот, кој исто така е составен од лица именувани од градоначалникот.

Тоа е затворен круг на политичка контрола: градоначалникот ги именува луѓето што управуваат, ги именува луѓето што ги надгледуваат управувачите, а тие носат сопствени правила за трошење и одлучуваат за приговорите во сопствениот систем.

Премиерот ова го нарече европска практика.

Но документот со кој Скопје ја доби титулата кажува нешто друго.

Во официјалната апликациска книга, таканаречениот „bid book“, Скопје презело обврска Фондацијата строго да ги почитува Законот за здруженија и фондации, Законот за јавните набавки и другите прописи поврзани со реализацијата на програмата. Во истиот документ се предвидува членовите на Фондацијата да бидат избирани со едногласни одлуки на Советот на Град Скопје, а управувачката структура да биде поставена така што ќе го минимизира политичкото влијание и ќе обезбеди транспарентност и организациска автономија.

Повлечениот закон не ја разработува таа обврска. Тој ја превртува.

Наместо строго почитување на Законот за јавните набавки, предлага негово неприменување. Наместо членовите да се избираат со едногласна одлука на Советот на Град Скопје, ги именува градоначалникот. Наместо минимизирање на политичкото влијание, создава систем во кој еден политички функционер ја определува и управувачката и надзорната структура.

Ова не е толкување на опозицијата. Ова е споредба меѓу текстот со кој Скопје ја добило титулата и текстот што пратениците на власта го поднеле во Собранието.

Мицкоски тврди дека јавноста била дезинформирана. Но за членот 21 не е потребна политичка интерпретација. Тој не вели дека Законот за јавните набавки ќе се применува флексибилно, забрзано или со посебни постапки. Вели дека нема да се применува.

Премиерот може да објаснува зошто смета дека за проектот се потребни поефикасни правила. Може да аргументира дека класичните набавки не се соодветни за избор на автори, уметници, изведувачи и уникатни културни содржини. Може да предложи тесно определени исклучоци, со образложени одлуки, објавени договори и независна жалбена постапка.

Но не може јасниот текст на законот да го прогласи за дезинформација.

Не помага ниту повикувањето на Хелсинки. Дури и доколку друг европски град користел фондација или посебен организациски модел, тоа не докажува дека треба да се исклучи македонскиот Закон за јавните набавки, приговорите да ги решава самиот Одбор, а управувачката и надзорната структура да ги именува еден градоначалник. Мицкоски не објави компаративна правна анализа, конкретен фински закон или европска препорака во која се бара ваков модел. Изјавата дека нешто било „како во Хелсинки“ не е правно образложение.

Европската комисија навистина бара Скопје да воспостави независно тело што професионално ќе ја реализира програмата. Првиот мониторинг-извештај изразил сериозна загриженост затоа што таквото тело не било навреме основано, затоа што претходните ветувања не биле исполнети и затоа што недостигале клучни елементи за управување, кадровско екипирање, финансирање, транспарентност и вклучување на културната заедница. Но независно тело не значи тело ослободено од системските закони и зависно од кадровската волја на градоначалникот.

Потребата да се дејствува брзо е реална. Доцнењето е реално. Ризикот Скопје да не ги исполни обврските исто така е реален.

Но итноста не е дозвола за помала контрола, итноста требаше да заврши во мандатот на Данела Арсовска, каде ДПМНЕ ги имаше сите гласови и во собрание и во советот на Град Скопје.

Напротив, колку е пократко времето, колку се поголеми буџетите и колку повеќе договори треба да се склучат во кус период, толку е поголема потребата од однапред утврдени правила, независни жалбени механизми и целосен јавен увид. Брзината и транспарентноста не се спротивставени вредности. Спротивставени се само кога политичарите одлучуваат дека контролата им пречи да трошат побрзо.

Мицкоски се обиде и целата одговорност за доцнењето да ја префрли врз претходните влади и градоначалници, тврдејќи дека проектот почнал пред десет години, а ништо не било направено. Таа оценка е политички ефектна, но фактички претерана. Биле подготвени апликациските книги, била водена повеќегодишна кандидатура, Скопје било препорачано за титулата во септември 2023 година и подоцна формално било назначено. Без таа работа денес немаше да постои проект што актуелната власт тврди дека го спасува.

Истовремено, не може да се игнорира дека по изборот на Скопје следувал период на сериозно институционално доцнење. Европскиот мониторинг покажува дека не биле исполнети рокови и дека подготвителната структура била недоволна. Актуелната власт има право да го посочи тоа наследство. Но откако ја презела Владата и политичката контрола врз Град Скопје, таа ја презела и одговорноста да го реши проблемот законски, а не да го користи како оправдување за намалување на контролата.

Особено е проблематична хронологијата со која јавната расправа се претставува како доказ за транспарентност.

Транспарентност ќе беше законот прво да биде објавен, да биде испратен до културните институции, уметниците, невладините организации, Бирото за јавни набавки, Државната комисија за спречување на корупцијата, Државниот завод за ревизија и деловната заедница, а дури потоа да влезе во Собранието.

Овде се случило спротивното. Законот бил поднесен од пратеници, предложен по скратена постапка и ставен на дневен ред. Јавна дебата била најавена дури откако јавноста открила што пишува во него и откако се појавиле остри реакции.

Тоа не е транспарентност вградена во процесот. Тоа е контрола на штетата.

Пратениците во уставно-правна смисла имаат право самостојно да предлагаат закони. Тие не се административен оддел на Владата, ниту премиерот формално треба да им одобрува секоја иницијатива. Но во политичката реалност на парламентарно мнозинство со цврста партиска дисциплина, тешко е да се поверува дека група пратеници самостојно измислила посебен управувачки и финансиски режим за стратешки проект, без координација со Владата, Министерството за култура, Град Скопје и раководството на ВМРО-ДПМНЕ.

Ако навистина го направиле тоа, тогаш проблемот е уште поголем.

Тогаш пратениците биле користени како канал преку кој се внесува закон со финансиски последици за државниот буџет, иако текстот формално не дошол од Владата. Со тоа се избегнуваат дел од редовните владини процедури, меѓуресорските мислења и јавните консултации што би морале да се спроведат доколку предлагач беше извршната власт.

Посебниот закон сам по себе не мора да биде спорен. Проект од ваков обем може да бара повеќегодишно финансирање, појасна поделба на одговорностите и специјализирана институција. Не е неразумно ниту да се предвидат посебни правила за авторски, кураторски и уникатни уметнички услуги.

Спорно е кога специјалниот закон се употребува за целиот проект да се извади од системскиот режим.

Тоа е политичкиот рефлекс што Македонија веќе го видела со „Скопје 2014“: се прогласува проект од посебно значење, се создаваат посебни институционални патеки, одлуките се концентрираат кај тесен круг политички избрани луѓе, а јавноста треба да верува дека начелата напишани во законот ќе бидат доволна заштита.

Не може однапред да се тврди дека „Скопје 2028“ ќе произведе криминал. За такво тврдење нема докази. Но може да се утврди дека повлечениот модел ќе ја намалеше надворешната контрола, ќе ја концентрираше кадровската моќ и ќе ја отстрануваше независната жалбена постапка во набавките. Токму таквите институционални слабости го зголемуваат ризикот злоупотребите да бидат откриени откако договорите ќе бидат склучени и парите потрошени.

Новата верзија на законот ќе покаже дали Мицкоски навистина сакал да ги отстрани сомнежите или само да го преживее јавниот притисок.

Доколку Законот за јавните набавки повторно биде исклучен, суштината нема да биде променета. Доколку градоначалникот повторно сам ги именува и управувачите и надзорниците, политичката концентрација ќе остане. Доколку Одборот повторно одлучува по приговорите против набавките спроведени според сопствените правила, независната правна заштита повторно ќе биде заменета со внатрешна контрола.

Вистински поправен текст мора да тргне од ветувањата во апликациската книга. Законот за јавните набавки треба да важи, со тесни и прецизно образложени исклучоци за специфични авторски и уметнички услуги. Приговорите треба да ги решава независно тело. Советот на Град Скопје мора да има реална улога во именувањето и надзорот. Сите договори, анекси, исплати, критериуми и оценувања треба да бидат објавувани во стандардизиран јавен регистар, а не само на веб-страница управувана од самата Фондација.

Членовите на органите треба да се избираат преку јавни повици со објавени биографии, критериуми и изјави за судир на интереси. Ревизијата не смее да биде само годишна формалност од приватно друштво, туку мора да има континуиран надзор од Државниот завод за ревизија и целосна достапност на документацијата до антикорупциските институции.

Таков закон би можел да се нарече европски.

Законот што беше повлечен не беше проблематичен затоа што јавноста не го разбрала. Беше проблематичен затоа што јавноста го прочитала.

И токму затоа најсилната реченица во целата афера не е онаа на Мицкоски дека тој инсистирал законот да се повлече. Најважното прашање е зошто морало јавноста прво да крене врева за премиерот да забележи дека неговото мнозинство предлага посебен режим за трошење јавни пари.

Премиерот сега сака да биде запаметен како човекот што го запрел спорниот закон.

Но политичката одговорност не почнува во моментот на повлекувањето. Почнува во моментот на неговото пишување, координирање, потпишување и внесување во Собранието.

Мицкоски може да се дистанцира од текстот или да го брани. Не може истовремено да го брани како европски, да ја обвинува јавноста за дезинформација и да се претставува како нејзин заштитник од сопствените пратеници.