Skip to content
Денот на Армијата оваа година отвора едно поинакво прашање: што значи да се брани држава во време кога првиот удар можеби нема да биде со ракета, туку со код?
Кога на 18 Август се одбележува Денот на Армијата, сликата за војникот најчесто е препознатлива: униформа, оружје, оклопно возило, строј и знаме. Тоа е сликата на Армијата каква што ја знаеме.
Но војната што ја менува безбедносната архитектура на Европа веќе не изгледа само така.
Денес една држава може да биде нападната без ниту еден војник да ја премине нејзината граница. Може да биде нападнат нејзиниот енергетски систем, да бидат блокирани комуникациите, да се украдат државни податоци, да се наруши работата на болници, банки или институции, да се манипулира со информации, а во критичен момент да се нападнат и воените комуникациски системи.
Тоа е новото бојно поле – сајбер-просторот.
И токму тука се случува една од најзначајните, но најмалку видливи трансформации на македонската Армија.
Министерството за одбрана во мај 2026 година ја донесе Стратегијата за сајбер-одбрана 2026–2030, документ кој сајбер-просторот го третира како оперативен домен и утврдува дека сајбер-одбраната е постојана воена задача – не само во војна, туку и во мир и во услови на криза. (MDT Portal)
Тоа е многу повеќе од технолошка промена.
Тоа е промена на самата идеја за Армијата.
Војната повеќе не почнува нужно со првиот истрел
Во класичната воена логика, постои релативно јасна граница: има мир, а потоа доаѓа војна.
Во дигиталниот свет таа граница станува сè поневидлива.
Нападите можат да се случуваат секојдневно, под прагот на формално прогласена војна, со цел да се ослаби државата, да се наруши нејзината инфраструктура или да се тестираат нејзините слабости.
Токму затоа новата македонска стратегија тргнува од принципот „resilience first“ – отпорноста пред сè. Идејата е системот да може да продолжи да функционира и кога е под притисок, да апсорбира нарушување и што побрзо да ја врати функционалноста.
Тоа е суштинска промена во военото размислување.
Целта повеќе не е само да се спречи непријателот да влезе на територијата.
Целта е државата да не престане да функционира.
Ако падне мрежата, што останува од командата?
За современата Армија, комуникацијата е исто толку важна како оружјето.
Командата мора да може да комуницира со единиците. Единиците мора да можат да разменуваат податоци. Системите за набљудување, логистика, планирање и координација мора да функционираат.
Затоа сајбер-нападот врз воен систем не е само „ИТ-проблем“.
Тој може да стане оперативен проблем.
А ако воениот систем се потпира на цивилни комуникациски, енергетски или информациски капацитети, тогаш границата меѓу воената и цивилната безбедност станува уште потенка.
Токму оваа меѓузависност ја препознава и новата македонска стратегија, која предвидува соработка со државните институции и приватниот сектор, бидејќи одбранбениот систем во значителна мера се потпира на цивилни комуникациски, енергетски и информациски капацитети.
Со други зборови, Армијата не може сама да ја брани државата во сајбер-просторот.
Членството во НАТО и предизвиците на сајбер одбраната
Тука членството во НАТО добива една од своите најмалку видливи, но потенцијално најважни димензии.
Кога Северна Македонија стана членка на НАТО во 2020 година, придобивката не беше само во колективната одбрана и политичката гаранција на членот 5. Членството ја внесе земјата и во систем во кој сајбер-безбедноста е дел од колективната одбрана.
Уште во 2021 година Северна Македонија и НАТО потпишаа меморандум за соработка во сајбер-одбраната, со кој се олеснија размената на информации за сајбер-закани, споделувањето најдобри практики и меѓусебната помош во спречување и справување со сајбер-инциденти.
Тоа е важно затоа што малата држава не може сама да има ист капацитет како големите сојузници.
Но може да биде дел од мрежата.
А во сајбер-просторот мрежата е сила.
НАТО денес сајбер-просторот го третира како суштински дел од одвраќањето и одбраната, а Алијансата работи на заштита на сопствените мрежи, поддршка на националната отпорност на сојузниците и колективно дејствување против сајбер-заканите. Во одредени околности, значајни и кумулативни злонамерни сајбер-активности можат да бидат разгледувани и во контекст на членот 5.
За Македонија тоа значи нешто многу конкретно: сајбер-одбраната повеќе не е изолиран национален проект, туку дел од колективната безбедносна архитектура.
НАТО истовремено бара од сојузниците да ја зајакнуваат сопствената отпорност, вклучително и заштитата на критичната инфраструктура. На самитот во Вилнус беше нагласена потребата од поврзување на политичкото, военото и техничкото ниво на сајбер-одбраната, како и од соработка со цивилниот сектор и приватните компании.
Тоа е особено важно за Македонија.
Бидејќи нејзината сајбер-одбрана не може да биде само работа на Армијата.
Ако нападот ја погоди електричната мрежа, телекомуникациите, транспортот или финансискиот систем, последиците ќе бидат и цивилни и воени.
Токму затоа НАТО во 2026 година веќе поддржува проект во кој Северна Македонија учествува во развој на AI-поддржан и сајбер-безбеден систем за координација при големи кризи. Станува збор за NICS-2, проект што треба да помогне во координацијата на службите за прва реакција и континуитетот на основните услуги.
Тоа е можеби најдобрата илустрација дека НАТО-придобивката не е само „кој ќе нè брани ако нè нападнат“.
Придобивката е и како самите да станеме поспособни да се браниме.
На хартија Македонија има стратегија, следува потешкиот дел
Усвојувањето стратегија е важен чекор.
Но стратегијата сама по себе не блокира ниту еден напад.
Зад документот мора да следуваат луѓе, опрема, обука, процедури, безбедни системи и постојано тестирање.
Во македонските стратешки документи веќе се предвидува развој на оперативни капацитети за сајбер-одбрана во рамките на Армијата, како и развој на воен тим за одговор на компјутерски безбедносни инциденти. Во националните планови е поставена и цел за најмалку пет оперативни капацитети во 2026 година, со понатамошно зголемување на капацитетите.
Тоа е важен индикатор.
Но вистинскиот тест нема да биде бројот на стратегии, тимови или набавени системи.
Вистинскиот тест ќе биде што ќе се случи во првите 30 минути по сериозен напад.
Кој ќе го забележи?
Кој ќе одлучи дали е технички дефект или намерен напад?
Кој ќе ја извести командата?
Кој ќе го изолира нападнатиот систем?
Кој ќе ја одржи комуникацијата?
Кој ќе ја координира Армијата со цивилните институции?
И, можеби најважно, кој ќе има право да донесе одлука кога дигиталниот напад ќе стане безбедносен или воен напад?
Тука се наоѓа вистинската сложеност на новото бојно поле.
На Армијата ѝ требаат и програмери, аналитичари и инженери
Новата војна ја менува и сликата за војникот.
Современата Армија не може да се потпира само на физичка сила и класична воена обука.
Ќе ѝ требаат сајбер-експерти, инженери, аналитичари на податоци, специјалисти за мрежи, експерти за комуникации и луѓе кои разбираат како функционираат системите што треба да ги заштитуваат.
И тука се појавува една од најголемите човечки предизвици за македонската одбрана.
Државата и Армијата не се единствените кои ги бараат овие луѓе.
Истите луѓе ги бараат банките, телекомуникациските компании, ИТ-компаниите, енергетските фирми и меѓународниот пазар.
Затоа модернизацијата на Армијата не е само прашање на купување опрема.
Најскапиот дел од сајбер-одбраната може да биде човекот што знае како да ја користи.
Од тенкови до алгоритми – но не без тенкови
Сето ова, сепак, не значи дека класичната Армија станува непотребна.
Напротив.
Современата одбрана е комбинација од конвенционални и нови способности.
Македонија во 2026 година планира 358 милиони евра буџет за одбрана, додека 116 милиони евра се издвоени за модернизација. Меѓу приоритетите се мобилноста, огнената поддршка, комуникациските системи, личната заштитна опрема, но и сајбер-безбедноста и отпорноста на државата.
Токму тука е суштината.
Армијата на иднината нема да биде само армија со беспилотни летала, сензори и алгоритми.
Но нема да биде ниту армија која мисли дека современото оружје е доволно.
Ќе мора да биде армија која може да функционира кога комуникациите се нарушени, кога системите се под напад, кога информациите се манипулирани и кога противникот не е видлив.
Најголемата опасност е невидливиот напад
Замислете ситуација во која граѓаните на Македонија наутро се будат и откриваат дека дел од електронските услуги не функционираат.
Банките имаат проблеми.
Телефонските мрежи работат отежнато.
Некои институции не можат да пристапат до податоците.
На социјалните мрежи се шират стотици спротивставени информации.
Никој не знае што е вистина.
Никој не гледа непријателски војник.
Но државата е под притисок.
Тоа е сценариото за кое модерните безбедносни системи мора да се подготвуваат.
И затоа Денот на Армијата во 2026 година може да биде повод да се постави едно сосема поинакво прашање:
Дали Македонија е подготвена за војна во која првиот напад нема да се види?
Одговорот не зависи само од Армијата.
Зависи од телекомуникациите, енергетиката, институциите, приватниот сектор, образованието, критичната инфраструктура и од способноста сите тие системи да функционираат заедно.
Токму затоа иднината на македонската одбрана нема да се решава само во касарните.
Ќе се решава и во серверските простории, командните центри, лабораториите, универзитетите и компаниите.
Од армија со пушки до армија со алгоритми не значи дека пушките исчезнуваат. Значи дека бојното поле станува поголемо – а непријателот сè почесто може да биде присутен таму каде што никој не го гледа.
На 18 Август ја славиме Армијата што ја создадовме.
Но вистинското прашање за следните години е многу посериозно:
Дали ја создаваме Армијата што ќе ни треба во иднината?
