Skip to content
Руската новинарка Ксенија Лученко, авторка на книга за Руската православна црква, во интервју за „Франкфуртер Алгемајне Цајтунг“ ја опишува симбиозата меѓу патријархот Кирил и Владимир Путин како политички сојуз во кој државата и црквата си ги разменуваат влијанието, ресурсите и моќта. Според неа, православието во Русија одамна не функционира само како религиозна институција, туку и како инструмент на државната политика – особено во однос на Украина и постсоветскиот простор.
Една од најострите оценки во интервјуто на руската новинарка Ксенија Лученко за „Франкфуртер Алгемајне Цајтунг“ е содржана во една реченица:
„Црквата има интерес од танковите и дроновите.“
Со неа Лученко ја опишува логиката на односите меѓу Руската православна црква и Кремљ.
Не станува збор, според неа, само за тоа дека црквата ја поддржува државната политика.
Тезата е посериозна: државата и црквата имаат заемни интереси и се потпираат една на друга за да го одржат влијанието врз таканаречениот руски свет.
Путин ѝ помага на црквата, црквата му помага на Путин
Лученко ја опишува врската како политичка размена.
Црквата, според неа, му помага на Путин преку своето влијание врз руската дијаспора и надвор од Русија, додека државата ѝ помага на црквата да ја зачува својата таканаречена „канонска територија“.
Тука Украина станува клучната точка.
Според Лученко, за Руската православна црква губењето на украинскиот простор не е само губење верници или црковни имоти, туку губење на дел од историски конструираната сфера на влијание.
Кога тој простор почнал да се оддалечува од Москва, според нејзината анализа, станало јасно дека црковното влијание повеќе не може да се одржува само со духовни средства.
Таму влегува државната моќ.
А државната моќ, во крајна линија, значи и воена сила.
„Рускиот свет“ како политички проект
Во интервјуто Лученко прави јасна разлика меѓу религијата како духовна категорија и институцијата која ја претставува Руската православна црква.
Нејзината теза е дека концептот на „канонска територија“ се преклопува со геополитичкиот концепт на руската сфера на влијание.
Така се создава опасно преклопување: она што за црквата е канонска територија, за Кремљ може да биде простор на политичко влијание.
Во таков систем, границите меѓу религијата и геополитиката стануваат сè поневидливи.
Лученко токму тоа го гледа како една од клучните карактеристики на современата Руска православна црква.
Патријархот Кирил – „првиот целосно советски патријарх“
Особено интересен е нејзиниот поглед кон патријархот Кирил.
Лученко го нарекува „првиот целосно советски патријарх“, правејќи разлика меѓу него и неговиот претходник Алексиј.
Според неа, Кирил целосно израснал во советскиот систем и самиот никогаш не се претставувал како дисидент.
Во нејзината интерпретација, неговото денешно приближување кон државната власт не е случајност, туку кулминација на идејата за соединување на советската државна моќ и православната институција.
Тоа е важно за разбирањето на денешна Русија.
Зашто ако црквата не се гледа себеси како независна институција која треба да ја контролира власта, туку како составен дел од државниот и националниот проект, тогаш нејзината улога во политичките конфликти станува сосема поинаква.
Од вера до политички идентитет
Лученко укажува и на еден парадокс.
И покрај огромното јавно присуство на Руската православна црква, според нејзината проценка, активните верници во Русија се мал дел од населението.
Затоа православието, според неа, се користи и како маркер на националниот идентитет:
„Ти си Русин, значи си православен.“
Во таква поставеност, црквата престанува да биде само заедница на верници.
Таа станува квазиполитичка марка, институција која претставува одредена претстава за рускоста, националната припадност и историската територија.
Тоа е и причината зошто Лученко зборува за црквата како за своевидна корпорација.
Црква со сопствена политичка моќ
Еден од најинтересните делови од интервјуто е нејзината оценка дека Руската православна црква денес е послободна од државата отколку во советскиот период.
Тоа звучи парадоксално.
Но нејзиното објаснување е дека порано постоел државен орган кој ја контролирал црквата.
Денес, според Лученко, црквата стекнала сопствена политичка субјектност и научила да влијае врз законодавството во своја корист.
Како пример таа го наведува враќањето на црковен имот, вклучително и објекти кои по револуцијата биле продадени или имале друга сопственичка историја.
Со други зборови, односот повеќе не е: државата наредува – црквата слуша.
Туку: државата и црквата преговараат од позиции на заемна корист.
Нема место за свештеникот кој ќе каже „не“
Војната во Украина дополнително ја заостри оваа симбиоза.
Според Лученко, во Руската православна црква е засилена борбата против свештениците кои се спротивставуваат на официјалната линија.
Таа потсетува на случајот со свештеници кои повикувале на мир и потоа биле принудени да ја напуштат Русија.
Нејзината оценка е дека во системот кој го создава патријархот Кирил правилото станало едноставно: или ја поддржуваш линијата на патријархот, или си надвор.
Тоа е особено важно затоа што покажува дека милитаризацијата на црквата не се однесува само на нејзината реторика кон надворешниот свет.
Таа има последици и внатре во самата црковна заедница.
Од „Pussy Riot“ до воената црква
Лученко го споменува и случајот со „Pussy Riot“ од 2012 година како една од пресвртните точки.
Тогаш осудата на членовите на групата предизвика силни реакции во Русија и во светот.
Но, според Лученко, денешната репресија врз оние што се спротивставуваат на Путин е толку посилна што тогашните казни денес изгледаат релативно благи.
Од тој период, според неа, се развива систем во кој критиката кон патријархот и државната политика станува сè потешко прифатлива.
Црквата истовремено станува сè повидливо присутна во воениот систем.
Военото духовништво ја поддржува армијата, се организираат крштевања меѓу војниците и се одржува моралот на фронтот – што дополнително ја замаглува границата меѓу духовната и воената улога на институцијата.
Што останува од религијата кога црквата станува дел од државната моќ?
Ова е можеби најважното прашање што го отвора интервјуто.
Не станува збор за прашањето дали православните верници ја поддржуваат руската политика.
Ниту дали секој руски свештеник ја поддржува војната.
Станува збор за нешто друго: што се случува кога една верска институција ќе ја идентификува својата судбина со државната власт?
Во тој момент критиката кон државата може да се претстави како напад врз нацијата.
Критиката кон војната како напад врз црквата.
А несогласувањето со политичкиот лидер како недостаток на патриотизам.
Токму тука е опасноста од концептот што Лученко го опишува.
Нашата анализа: најопасна е границата што исчезнува
Интервјуто на Ксенија Лученко не треба да се чита само како критика на патријархот Кирил.
Тоа е анализа на модел на власт.
Модел во кој државата, националниот идентитет, црквата и геополитичката експанзија постепено се спојуваат во една политичка приказна.
И токму затоа нејзината реченица за „танковите и дроновите“ е толку силна.
Таа не тврди дека религијата ја создала војната.
Не тврди ниту дека верниците се виновни за политиката на Кремљ.
Туку предупредува на нешто многу посериозно: кога институцијата која треба да биде глас на духовноста ќе ја врзе сопствената иднина за државната моќ, тогаш војната може да стане средство за заштита на нејзините политички и институционални интереси.
А тоа е точката во која религијата престанува да биде само прашање на вера.
Станува прашање на моќ.
И можеби токму затоа денешната руска приказна е важна и за Балканот.
Зашто регионот добро ја познава политичката моќ на религиозните институции, идејата за „историски простори“, инструментализирањето на националниот идентитет и употребата на црквата како средство за политичко влијание.
Затоа интервјуто на Лученко не е само приказна за Москва и Киев.
Тоа е предупредување за тоа што се случува кога верата, националниот идентитет и државната моќ ќе престанат да бидат одвоени категории.
