Skip to content
Додека светот гради нова инфраструктура за вештачката интелигенција, Македонија се соочува со прашањето што досега главно се разгледуваше како технолошка тема: колку електрична енергија и вода ќе ни требаат за да ја напојуваме дигиталната иднина? Најавената иницијатива за изградба на дата-центар во Пехчевско го постави токму тоа прашање – пред денешното гласање на Советот на Општина Пехчево, јавноста сè уште нема доволно информации за инвеститорот, планираната потрошувачка на струја и вода и потребната инфраструктура.
Пехчево можеби ќе стане едно од местата во Македонија каде што ќе се води најважната локална дебата за иднината на вештачката интелигенција.
Советот на Општина Пехчево денеска треба да гласа за иницијатива поврзана со изградба на дата-центар на пет парцели во селото Панчарево. Според јавно достапните информации, засега не се објавени податоци за инвеститорот, очекуваната потрошувачка на електрична енергија и вода, потребната инфраструктура или економските ефекти од проектот. За транспарентност на постапката предупредија и ДОМ и екоактивисти, додека Левица ја обвини власта дека ја „распродава енергетската иднина“ на Македонија.
Важно е да се направи разлика: самото најавување на дата-центар не значи автоматски дека станува збор за AI-дата-центар, ниту дека објектот ќе троши енормни количества електрична енергија. Тоа треба да го покажат проектната документација, техничките спецификации и енергетските анализи.
Но токму затоа случајот Пехчево е важен.
Затоа што поставува прашање кое Македонија допрва ќе мора сериозно да го решава:
Кој ќе ја плаќа енергетската цена на дигиталната револуција?
Вештачката интелигенција има невидлив трошок – струјата
Кога зборуваме за ChatGPT, генеративна AI, облачни услуги или големи јазични модели, најчесто зборуваме за процесорска моќ, чипови и софтвер.
Но зад секој одговор што го добиваме стои физичка инфраструктура.
Сервери. Графички процесори. Системи за ладење. Мрежна опрема.
И пред сè – електрична енергија.
Меѓународната агенција за енергетика (IEA) проценува дека дата-центрите во 2024 година потрошиле околу 415 терават-часови електрична енергија, или околу 1,5 отсто од светската потрошувачка. До 2030 година, според основното сценарио, потрошувачката би можела да достигне околу 945 TWh – повеќе од двојно.
Причината не е само AI.
Но токму вештачката интелигенција е еден од главните двигатели на растот.
Потрошувачката на електрична енергија кај таканаречените забрзани сервери, кои главно се користат за AI, според IEA би можела да расте со околу 30 отсто годишно до 2030 година.
И тука технологијата се судира со нешто многу старо: електричната мрежа.
Дата-центарот не е само зграда со сервери
Ова е најважниот дел од приказната што често се губи кога инвестициите се претставуваат само како „технолошки развој“.
Дата-центарот е голем индустриски потрошувач.
Потребна му е стабилна електрична енергија, често во огромни количини, но и сигурност дека напојувањето нема да биде прекинато.
Потребни се трансформатори. Далноводи. Подстаници. Резервни системи. Системи за ладење.
Во зависност од технологијата, и значителни количества вода.
Затоа локацијата на дата-центарот не е само прашање: „Каде има слободна парцела?“
Туку: „Каде има доволно енергија, мрежен капацитет, вода и инфраструктура?“
IEA предупредува дека токму приклучувањето на новите дата-центри станува проблем во повеќе делови од светот. Според нејзината анализа, без решавање на инфраструктурните тесни грла, околу 20 отсто од планираните дата-центарски проекти би можеле да се соочат со одложувања.
Тоа е важна лекција и за Македонија.
Мал пазар, голем енергетски предизвик
Македонија нема енергетски систем како САД, Кина или големите европски економии.
Затоа не може едноставно да ја копира нивната политика кон дата-центрите.
Ако во мала електроенергетска мрежа се појави нов голем потрошувач, прашањето не е само дали системот може да го приклучи.
Прашањето е: по која цена?
Дали ќе биде потребна нова подстаница?
Дали ќе треба да се зајакнува преносната мрежа?
Кој ќе ја финансира инфраструктурата?
Ќе плаќа ли инвеститорот за реалниот трошок што го создава?
Или дел од трошокот ќе падне врз системот, а индиректно врз сите корисници?
Тоа се прашања што мора да имаат одговор пред, а не откако ќе биде изграден објектот.
Има и друга страна: AI може да ја направи енергетиката поефикасна
Но приказната не треба да биде еднострана.
Вештачката интелигенција не е само нов потрошувач на електрична енергија.
Таа може да биде и алатка за поефикасен енергетски систем.
AI може да се користи за предвидување на потрошувачката, оптимизација на производството, подобро управување со мрежата, откривање дефекти и подобро интегрирање на сончевата и ветерната енергија.
IEA токму затоа ја опишува врската меѓу AI и енергетиката како двонасочна: вештачката интелигенција ја зголемува побарувачката за електрична енергија, но истовремено може да помогне во намалување на трошоците и зголемување на ефикасноста на енергетските системи.
Значи, проблемот не е: „AI троши струја, затоа да го запреме AI.“
Проблемот е: „Каква енергетска политика ни треба ако сакаме AI да расте?“
Пехчево е тест за транспарентноста
Токму тука случајот со Пехчево станува многу поширок од една општина.
Ако Македонија сака да привлекува дата-центри, тоа може да биде економска можност.
Инвестиции. Нови работни места. ИТ-сектор. Дигитални услуги. Приходи за локалната заедница.
Но за секоја ваква инвестиција мора да постои и друга страна на билансот.
Колку струја? Колку вода? Колкава инвестиција во мрежата? Колку работни места? Колкав приход за општината? Каков е еколошкиот отпечаток? Кој го презема ризикот ако инфраструктурата не е доволна?
И уште едно многу важно прашање: Дали граѓаните ќе имаат право да ги знаат овие податоци пред да се донесе одлуката?
ДОМ токму на тоа укажува – дека одлуките за вакви проекти треба да бидат транспарентни, одговорни и донесени со учество на граѓаните, а не зад затворени врати.
Не е проблемот што Пехчево сака инвестиција
Тука треба да бидеме прецизни.
Пехчево и Македонија имаат интерес од инвестиции.
Особено од инвестиции во нови технологии.
Но една сиромашна земја со ограничена енергетска инфраструктура не смее да ја продава идејата за „технолошки развој“ без да ја пресмета неговата цена.
Инаку може да се случи нешто парадоксално: да привлечеме дигитална инвестиција за да создадеме економски раст, а истовремено да мораме дополнително да инвестираме јавни пари за да ја обезбедиме инфраструктурата што инвестицијата ја бара.
Тогаш прашањето е: колкав е вистинскиот јавен интерес?
Светот веќе ја води оваа битка
Ова не е македонска измислица.
Во Европа и САД дата-центрите веќе се предмет на жестоки дебати околу електричната енергија, водата, мрежниот капацитет и локалните трошоци.
Причината е едноставна: дата-центрите се концентрирани на одредени локации.
IEA предупредува дека иако глобално нивниот удел во потрошувачката е релативно мал, локалното влијание може да биде многу поголемо, бидејќи големите капацитети ја концентрираат потрошувачката во конкретни мрежни подрачја.
Тоа е клучната разлика.
Не е важно само колку струја троши AI во светот.
Важно е: каде се троши.
Ако десетици или стотици мегавати нова потрошувачка се концентрираат на една мала мрежа, локалниот проблем може да биде огромен иако глобалниот процент изгледа мал.
Македонија допрва треба да ја напише политиката за дата-центрите
И токму тука е најголемата празнина.
Македонија може да биде дел од новата дигитална економија.
Но за тоа ѝ треба нешто повеќе од парцела и инвеститор.
Потребна е национална политика за дата-центри.
Да се знае кои локации имаат енергетски капацитет.
Кои имаат доволно вода.
Каде може да се проширува мрежата.
Кои се условите за приклучување.
Колкав дел од инфраструктурниот трошок го презема инвеститорот.
Како се пресметува влијанието врз животната средина.
И дали за големите дата-центри треба да постојат посебни услови за енергетска ефикасност и користење обновливи извори.
Тоа не е антиинвестициска политика. Напротив.
Тоа е начин да се привлечат подобри инвестиции.
Најскапата струја е онаа за која не сме знаеле дека ќе ни треба
Пехчево можеби ќе добие дата-центар.
Можеби проектот ќе биде одлична инвестиција.
Можеби ќе донесе нови работни места и приходи.
А можеби ќе се покаже дека инфраструктурниот и енергетскиот трошок е преголем.
Во моментов најголемиот проблем е што јавноста нема доволно податоци за да може да го процени тоа.
И затоа дебатата не треба да биде: „За или против дата-центар?“
Туку: „Под кои услови Македонија треба да дозволува дата-центри?“
Тоа е многу посериозното прашање.
Зашто AI нема да исчезне. Напротив, побарувачката ќе расте, а со неа и потребата од дата-центри.
IEA сега проценува дека глобалната потрошувачка на дата-центрите би можела да порасне од околу 485 TWh во 2025 на околу 950 TWh во 2030 година, додека потрошувачката на AI-ориентираните дата-центри би можела да се зголеми уште побрзо.
Затоа вистинската битка за Македонија нема да биде дали ќе има AI.
Ќе биде кој ќе ја обезбеди струјата за него, кој ќе ја плати инфраструктурата и кој ќе има корист од таа нова економија.
Ако Пехчево е почетокот на оваа приказна, тогаш можеби е време Македонија да престане да ја гледа вештачката интелигенција само како софтвер.
AI е и енергетска политика.
И секој нов сервер во иднина ќе мора да има и своја сметка за струја.
