Skip to content
Вештачката интелигенција изгледа како целосно дигитална револуција, но зад секое прашање поставено на ChatGPT, генерирана фотографија или обучен AI модел стои огромна физичка инфраструктура. Илјадници сервери, моќни графички процесори, трансформатори, системи за ладење, резервни генератори, оптички врски и сè поголеми количини електрична енергија.
Токму дата-центрите стануваат една од најважните, но и најмалку видливи инфраструктури на новата AI економија.
Меѓународната агенција за енергија проценува дека дата-центрите во светот потрошиле околу 415 терават-часови електрична енергија во 2024 година. До 2030 година потрошувачката би можела да достигне околу 945 терават-часови, односно повеќе од двојно за само шест години.
Причината е пред сè експлозијата на вештачката интелигенција.
Современите AI модели се обучуваат и работат на огромни кластери од GPU процесори. За разлика од класичните сервери, тие концентрираат многу поголема компјутерска моќ на мал простор и трошат значително повеќе електрична енергија. IEA очекува потрошувачката на забрзаните сервери, кои главно се користат за AI, да расте за околу 30 проценти годишно до крајот на деценијата.
Затоа денешниот голем дата-центар сè помалку наликува на обична зграда со компјутери, а сè повеќе на индустриски комплекс.
Uptime Institute во последното глобално истражување предупредува дека операторите веќе се соочуваат со ограничувања во снабдувањето со електрична енергија и со зголемување на густината на серверите. Сè повеќе системи се движат кон директно течно ладење, бидејќи традиционалното ладење со воздух станува недоволно за најмоќните AI кластери.
Не е проблем само колку струја има, туку како да стигне до серверите
Најголемиот предизвик не е само производството на доволно електрична енергија.
За дата-центар со огромна моќност мора да постојат далноводи, трафостаници, резервни врски и доволно слободен капацитет во електроенергетската мрежа токму на местото каде што ќе се гради.
Тоа значи дека инвестиција која на хартија изгледа целосно приватна може да бара и големи вложувања во јавната инфраструктура.
Нова трафостаница, далновод, водовод, патна инфраструктура или проширување на електроенергетската мрежа може да чини стотици милиони евра. Тогаш се отвора и едно од најважните политички прашања: кој ја плаќа инфраструктурата што му е потребна на приватниот инвеститор?
Особено за помалите држави, огромниот дата-центар може да стане потрошувач споредлив со голем индустриски комплекс и сериозно да влијае врз локалната мрежа.
Во САД размерите веќе се огромни. Најновата анализа на Националната лабораторија „Лоренс Беркли“ проценува дека до 2030 година дата-центрите би можеле да трошат 11,8 проценти од целата електрична енергија во земјата, а во различни сценарија уделот може да достигне и над 15 проценти.
Следниот проблем е водата
Сите тие процесори произведуваат огромна количина топлина.
За да работат 24 часа дневно, дата-центрите мора непрекинато да се ладат. Во зависност од технологијата, климатските услови и локацијата, за тоа може да биде потребна и значителна количина вода.
Проблемот е особено чувствителен во региони кои веќе имаат недостиг на вода.
Ако голем дата-центар се постави во сушен регион, неговата потреба за ладење потенцијално влегува во истиот систем од кој вода користат населението, земјоделството и индустријата. Затоа потрошувачката не може да се оценува само со една бројка. Треба да се земат предвид директната вода за ладење, технологијата што се користи, климата и индиректната потрошувачка при производството на електричната енергија.
Технолошките компании веќе се обидуваат да го намалат овој притисок. Microsoft, на пример, најави нови дата-центри оптимизирани за AI кои не треба да користат вода за ладење, што покажува колку токму водата станува важен фактор при дизајнирањето на идната инфраструктура.
Милијарди инвестиции, но не и милијарди во локалната економија
Втората заблуда е дека секој дата-центар вреден неколку милијарди евра автоматски значи и илјадници трајни работни места.
Во фазата на изградба навистина се ангажираат голем број градежници, електроинженери, телекомуникациски компании и добавувачи.
Но кога центарот ќе почне да работи, голем дел од операциите се автоматизирани. Потребни се инженери, IT специјалисти, експерти за мрежи, ладење, електроенергетика и безбедност, но бројот на постојани вработени може да биде многу помал од оној во класична фабрика со иста инвестициска вредност.
Затоа големината на инвестицијата сама по себе не кажува колкава е нејзината вистинска вредност за државата.
Треба да се пресметаат даночните олеснувања, цената на земјиштето, јавната инфраструктура што треба да се изгради, потрошувачката на струја и вода и бројот на трајни работни места.
AI трката веќе чини стотици милијарди долари
Размерите на сегашниот бум најдобро се гледаат во инвестициите на големите технолошки компании.
Само Alphabet, компанијата зад Google, за 2026 година најави капитални инвестиции од 175 до 185 милијарди долари, во голем дел за сервери, дата-центри и AI инфраструктура. Meta очекува повеќе од 130 милијарди долари расходи за AI инфраструктура и чипови оваа година.
Според проценките што ги пренесува Reuters, вкупните инвестиции на големите технолошки компании поврзани со AI инфраструктура годинава би можеле да надминат 700 милијарди долари.
Тоа е причината што AI бумот веќе не е само технолошка приказна.
Тој станува енергетска, индустриска и финансиска трка.
Не е доволно дата-центарот да се прогласи за „зелен“
Истото важи и за најавите дека новите центри ќе работат на „100 проценти зелена енергија“.
Зад таквата формулација можат да стојат различни модели: директно снабдување од обновлив извор, долгорочен договор со производител, купување сертификати или само сметководствено покривање на потрошената енергија со произведена зелена струја во друг период.
IEA очекува обновливите извори да покријат речиси половина од дополнителната побарувачка на дата-центрите во следните години. Но остатокот ќе доаѓа и од природен гас, јаглен и сè повеќе од нуклеарна енергија.
Затоа вистинското прашање не е дали еден дата-центар е „зелен“, туку од каде ја добива струјата секој час, колку вода користи, каква инфраструктура бара и кој ги плаќа дополнителните трошоци.
Тоа е физичката страна на AI револуцијата што корисникот не ја гледа на екранот.
Зад одговорот што пристигнува за неколку секунди стојат километри кабли, огромни трафостаници, системи за ладење, електрани и инвестиции од стотици милијарди долари.
Вештачката интелигенција можеби живее во „облакот“, но нејзината инфраструктура е цврсто закотвена на земјата.
