Skip to content
Загадениот воздух не ги оштетува само белите дробови и срцето, туку може да остави последици и врз мозокот, да го забрза неговото стареење и да го зголеми ризикот од деменција. Новите научни сознанија, за кои пишува американскиот „Вашингтон пост“, откриваат дека микроскопските честички од загадениот воздух можат да навлезат длабоко во мозочното ткиво, вклучително и во деловите поврзани со меморијата и емоциите.
Овие сознанија доаѓаат во момент кога Скопје повторно влегува во сезоната на загаден воздух. Главниот град со години се појавува на врвот на меѓународните листи за загадување, а првите октомвриски заладувања веќе донесоа значително зголемување на концентрациите на штетните честички.
Според податоците на платформата Numbeo за 2026 година, објавени во август, Скопје се најде на петтото место во поширокото европско рангирање според индексот на загадување, со вредност од 82,96. Пред него беа Тетово, Тирана и два руски града. За разлика од мерењата на ПМ-честичките, овој индекс опфаќа повеќе облици на загадување и перцепции за животната средина, но дополнително укажува на проблемите со кои се соочува главниот град.
Загадувањето во Скопје веќе почна да расте и оваа есен. На 7 октомври, според податоците од државните мерни станици, концентрациите на ПМ10 честичките во повеќе населби речиси се удвоиле во споредба со почетокот на месецот. Кај Ректорат биле измерени максимални часовни вредности од 130,07 микрограми на кубен метар, додека во Карпош достигнале 85,1 микрограм.
Пред два дена, на 21 октомври, мерните станици повторно регистрираа покачени концентрации. Кај Ректорат во 19 часот биле измерени 91,25 микрограми ПМ10 на кубен метар, додека во Карпош концентрацијата на поситните ПМ2.5 честички во 20 часот достигнала 46,14 микрограми. Станува збор за часовни вредности, кои сами по себе не значат дека е надмината законската дневна гранична вредност.
Овие мерења доаѓаат пред најстудените зимски месеци, кога греењето на домаќинствата, сообраќајот, другите извори на емисии и неповолните временски услови дополнително придонесуваат за задржување на загадувањето во скопската котлина.
Што откриваат научниците?
Истражување засновано на податоци од британската биомедицинска база UK Biobank, кое опфатило повеќе од 400.000 учесници, покажало дека луѓето изложени на највисоки концентрации на ПМ2.5 честички имале 14 проценти повисок ризик од развој на деменција во споредба со оние изложени на најниските концентрации.
Други истражувања откриле поврзаност меѓу долготрајната изложеност на загаден воздух, забрзаното биолошко стареење и намалувањето на волуменот на одредени делови од мозокот, меѓу кои и хипокампусот, кој има важна улога во учењето и меморијата.
Особено внимание привлекуваат истражувањата на мозочно ткиво во кое биле пронајдени ситни честички од надворешната средина, вклучително и метали, саѓи и други материи. Дел од нив биле откриени и во амигдалата, мозочен регион поврзан со обработката на емоциите.
Научниците истражуваат и како различните компоненти на загадениот воздух можат да предизвикаат воспалителни процеси и промени во нервните клетки. Сè повеќе студии укажуваат на поврзаност меѓу загадувањето и невролошки заболувања, вклучително и Алцхајмеровата и Паркинсоновата болест.
Сепак, научниците нагласуваат дека утврдената поврзаност не значи дека загадениот воздух е единствена или директно докажана причина за овие заболувања. Ризикот зависи од повеќе фактори, меѓу кои должината и интензитетот на изложеноста, возраста и општата здравствена состојба.
За Скопје, каде што високите концентрации на штетни честички се повторуваат од година во година, овие сознанија отвораат дополнителна димензија на долгогодишниот проблем со аерозагадувањето.
Градот допрва влегува во периодот кога загадувањето вообичаено ги достигнува највисоките вредности. Но, новите научни докази предупредуваат дека последиците од долготрајната изложеност не исчезнуваат со повлекувањето на смогот. Покрај белите дробови и срцето, под ризик може да биде и здравјето на мозокот, меморијата и когнитивните способности во подоцнежните години од животот.
